«ՆԻԿՈԼԻ ՀԱՍՏԻՔԱՅԻՆ ԴԱՀԻՃԸ»։ ՄՀԵՐ ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ․ ՄԵԾ ՓՈՂԵՐՆ ԻՐԵՆՑ ՄԱՐԴԻԿ ՈՒՆԵՆ
Ներբեռնել ամբողջական նյութը«Իլյիչից Իլյիչ՝ առանց ինֆարկտի ու կաթվածի»։ Այս խոսքերը լավ ծանոթ են ավագ սերնդի ներկայացուցիչներին։ Այսպես էին բնորոշում Անաստաս Միկոյանի քաղաքական զարմանալի երկարակեցությունը։ Նրան հաջողվել էր պահպանել իր դիրքերը խորհրդային իշխանության բարձրագույն օղակներում Լենինի, Ստալինի, Խրուշչովի և Բրեժնևի օրոք։ Իհարկե, Միկոյանի քաղաքական կշիռը մեր հետաքննության հերոսի հետ համեմատելը, մեղմ ասած, տեղին չէր լինի։ Բայց մի առումով Մհեր Գրիգորյանը կարող է հավակնել յուրօրինակ ռեկորդի․ նա նույնպես ապացուցել է, որ քաղաքական քամիներն իրեն այնքան էլ չեն անհանգստացնում՝ Ազատիչից մինչև Վովաևիչ։
Նիկոլ Փաշինյանի իշխանության ութ տարիները, քաղաքական թիմերի փոփոխությունները, նախարարների և նույնիսկ մյուս փոխվարչապետների պաշտոնանկությունները ոչ մի կերպ չխանգարեցին Մհեր Գրիգորյանին պահպանել իր աթոռը։ Ավելին՝ տարեցտարի ընդլայնվեցին նրա լիազորությունները։ Այսօր դրանք ընդգրկում են ֆինանսական ու տնտեսական քաղաքականությունը, միջազգային ֆինանսական հարաբերությունները, Ադրբեջանի հետ սահմանի սահմանազատումը և ռազմավարական ենթակառուցվածքային ծրագրերը, այդ թվում՝ TRIPP-ը։
Հակակոռուպցիոն ազգային նախաձեռնության (ՀԱՆ) այս հետաքննությունը նվիրված է Մհեր Գրիգորյանին, նրա ֆինանսական կենսագրությանը, բանկային ու գործարար կապերին, ինչպես նաև Հայաստանի կառավարությունում նրա արտասովոր երկարատև պաշտոնավարության հանգամանքներին։
Կառավարություն Գրիգորյանը եկել է բանկային համակարգից։ Տարիների ընթացքում աշխատել է Կենտրոնական բանկում, Ամերիաբանկում, HSBC-ում, Ինեկոբանկում և ՎՏԲ-ում, իսկ 2011-2018 թվականներին ղեկավարել է Արդշինբանկը։ Փոխվարչապետ նշանակվելու պահին նրան էր պատկանում բանկի բաժնետոմսերի շուրջ 1 տոկոսը։ Պետական ծառայության անցնելուց առաջ նա նաև ղեկավարում էր «Արինս Գրուպ» ընկերությունը, որին պատկանում էր Արդշինբանկի բաժնետոմսերի 67,9 տոկոսը։ «Ռեգիոն» ֆինանսաարդյունաբերական կորպորացիայի հետ միասին այդ կառույցները վերահսկում էին բանկի բաժնետոմսերի 97,4 տոկոսը։
2018 թվականի մայիսի 12-ին Գրիգորյանը Գագիկ Ծառուկյանի դաշինքի քվոտայով նշանակվեց փոխվարչապետ։ «Հրապարակ» թերթի տեղեկություններով՝ նրա թեկնածությունն առաջադրել էր «Մուլտի Գրուպ» կոնցեռնի գործադիր տնօրեն Սեդրակ Առուստամյանը, որի միջոցով, ըստ պարբերականի, կոնցեռնի ֆինանսական գործարքներն իրականացվում էին Արդշինբանկում։
Սակայն նույն տարվա աշնանը, չնայած Փաշինյանի և ԲՀԿ-ի միջև ծագած հակամարտությանը, Գրիգորյանը նախընտրեց մնալ Փաշինյանի կառավարությունում։ Մամուլի հրապարակումների համաձայն՝ Ծառուկյանն այդ քայլը գնահատել էր որպես իր թիմին դավաճանություն։ 2019 թվականի հունվարին Գրիգորյանը նոր նշանակում ստացավ՝ այս անգամ արդեն առանց նախկին կուսակցական քվոտայի։
Նրա քաղաքական կենսագրության մեջ ուշագրավ այլ դրվագներ էլ կան։ 2021 թվականին Հայաստանի առաջին նախագահ Լևոն Տեր-Պետրոսյանն առաջարկեց քաղաքական ճգնաժամից դուրս գալու մի տարբերակ, ըստ որի՝ վարչապետի պարտականությունները պետք է փոխանցվեին անկուսակցական փոխվարչապետին։ Գրիգորյանի անունը հրապարակավ չէր նշվում, սակայն ենթադրյալ թեկնածուն հենց նա էր։ Առաջարկված սցենարը կյանքի չկոչվեց, իսկ Գրիգորյանը պահպանեց իր պաշտոնը։
2026 թվականին նախագահ Վահագն Խաչատուրյանը, Փաշինյանի ներկայացմամբ, նրան պարգևատրեց «Հայրենիքին մատուցած ծառայությունների համար» առաջին աստիճանի շքանշանով։
Բանկային շահեր և պետական որոշումներ
Գրիգորյանի՝ կառավարությունում պաշտոնավարման տարիներին Հայաստանի բանկերի զուտ շահույթը 2018 թվականի 62,2 միլիարդ դրամից 2025 թվականին հասել է 421,3 միլիարդ դրամի՝ աճելով գրեթե 6,8 անգամ։ Առաջատար դիրքում հայտնվել է Արդշինբանկը, որը նախկինում ղեկավարում էր ներկայիս փոխվարչապետը։ 2026 թվականի հունվար-սեպտեմբերին բանկի զուտ շահույթը կազմել է 104,82 միլիարդ դրամ, Ամերիաբանկինը՝ 65,09 միլիարդ։ Այս երկու բանկերին բաժին է ընկել ամբողջ բանկային համակարգի շահույթի 50,8 տոկոսը։
2022 թվականին Գրիգորյանը 962,4 միլիոն դրամով վաճառեց Արդշինբանկում իրեն պատկանող բաժնետոմսերը։ Սակայն բանկի հետ նրա ֆինանսական կապերը դրանով չավարտվեցին։ 2023 թվականի դեկտեմբերի 4-ին նա 511 700 դոլարի պարտատոմսեր ձեռք բերեց նույն բանկից։ Դրանից 24 օր անց՝ դեկտեմբերի 28-ին, Նիկոլ Փաշինյանը ստորագրեց Լեռնային Ղարաբաղի պարտքերի կարգավորմանը վերաբերող թիվ 2326-Ն որոշումը։
Հաստատված սխեմայի համաձայն՝ պետությունն իր վրա էր վերցնում Լեռնային Ղարաբաղում կուտակված ֆինանսական պարտավորությունների 70 տոկոսը, իսկ բանկերը պետք է դուրս գրեին մնացած 30 տոկոսը։ Արդշինբանկը 57,77 միլիարդ դրամի ներկայացված պահանջներից 40,44 միլիարդ դրամի չափով պետական փոխհատուցում ստանալու իրավունք ձեռք բերեց։ S&P-ի գնահատմամբ՝ արցախյան պարտքային պարտավորությունները Հայաստանի պարտավորություններով փոխարինելը էապես նվազեցրել է բանկի ֆինանսական ռիսկերը։
Գրիգորյանի նախկին գործարար շրջապատի հետ է կապված նաև «Արմենիա Ինշուրանս» ապահովագրական ընկերությունը, որի խորհրդի նախագահն էր նա մինչև կառավարություն անցնելը։ Factor.am-ի տվյալներով՝ 2023 թվականի օգոստոսի դրությամբ ընկերությունը մրցույթից դուրս կնքել էր ավելի քան 1,195 միլիարդ դրամի պետական պայմանագրեր։ Պատվիրատուների թվում էր նաև վարչապետի աշխատակազմը, որը 2023 թվականին ընկերության հետ 4,4 միլիոն դրամի ուղղակի պայմանագրեր էր կնքել։ 2025 թվականի նոյեմբերին ընկերությունը պետական ավտոմեքենաների ապահովագրության պայմանագրերի ծավալով երկրորդ տեղում էր․ 28 պայմանագրի ընդհանուր արժեքը կազմել էր 78,3 միլիոն դրամ։
Ամուլսար, «Ռենշին» և միջազգային կապիտալ
Գրիգորյանի անունը շրջանառվել է նաև Ամուլսարի հանքավայրի պատմության մեջ։ Դեռևս 2016 թվականին Ամերիաբանկը 24 միլիոն դոլարի վարկ էր տրամադրել Lydian International-ի հետ կապված ընկերությանը՝ հանքարդյունաբերական ծրագրի համար սարքավորումներ ձեռք բերելու նպատակով։ 2019 թվականին Lydian-ի գործով դատական նյութերում նշված էին նրա հայկական դուստր ձեռնարկության՝ «Գեոթիմի» հաշիվները Ամերիաբանկում և HSBC Armenia-ում։ Խոսքը երկու բանկերի մասին է, որոնց հետ առնչվել է Գրիգորյանի մասնագիտական կենսագրությունը։
2023 թվականի հունիսի 6-ին փոխվարչապետը հանդիպել էր «Լիդիան Արմենիա»-ի և Allied Gold-ի ղեկավարների հետ։ Քննարկվել էին հանքի շինարարության վերսկսումը, ֆինանսավորումը և պետության հետ համագործակցությունը։ Հետագայում բնապահպանական CEE Bankwatch Network կազմակերպությունը բարձրացրել էր այն հարցը, թե ինչու են բանակցություններն անցկացվել առանց մյուս շահագրգիռ կողմերի մասնակցության և առանց շրջակա միջավայրի վրա ազդեցության նոր գնահատման։ Այդ առարկությունները տեղ են գտել 2023 թվականի դեկտեմբերի 1-ի Բեռնի կոնվենցիայի նյութերում։
2024 թվականի հունվարին կառավարությունը որոշում ընդունեց նվիրատվությամբ ստանալ «Լիդիան Արմենիա»-ի բաժնետոմսերի 12,5 տոկոսը, իսկ 2025 թվականի փետրվարին ընկերությանը հնարավորություն տվեց պետական երաշխիքով ներգրավել մինչև 150 միլիոն դոլարի վարկ։ Ֆինանսավորման սկզբնական սխեմայում նշված էր Արդշինբանկը, սակայն հետագայում պայմանները փոփոխվեցին՝ նախատեսելով վարկի տրամադրում Ամերիաբանկի և/կամ Հայաստանի այլ բանկերի կողմից։
Այսպիսով, ծրագրի ֆինանսավորմանը հաջորդաբար ներգրավվեցին երկու բանկերը, որոնցում նախկինում աշխատել էր Գրիգորյանը։ Միևնույն ժամանակ, հրապարակված փաստաթղթերը չեն հաստատում, որ նա անձամբ մասնակցել է յուրաքանչյուր բանկային գործարքի պայմանների համաձայնեցմանը։
2026 թվականի հոկտեմբերի 10-ին Նիկոլ Փաշինյանը մասնակցեց Ամուլսարի հանքի շահագործման մեկնարկի հանդիսավոր արարողությանը՝ նախագիծն անվանելով «հաջողության պատմություն»։ Կառավարության տվյալներով՝ ծրագրի ընդհանուր ներդրումները կազմել են շուրջ 750 միլիոն դոլար, որից 150 միլիոնն ապահովվել է պետական երաշխիքով։
Խոշոր բիզնեսի շահերի և պետական որոշումների հատման մեկ այլ դաշտ է շինարարական «Ռենշին» ընկերությունը։ 2023 թվականի հունիսին ArmLur.am-ը և «Հրապարակը» գրել էին, որ Գրիգորյանը կարող էր պատգամավոր Գևորգ Պապոյանի միջոցով լոբբինգ անել ընկերության շահերը՝ քննարկելով կառուցապատողների կողմից բնակարան գնողների գումարների օգտագործման սահմանափակումները։ Այդ տեղեկությունները մնացին մամուլի հրապարակումների մակարդակում։
Հետագայում «Ռենշին»-ը հնարավորություն ստացավ մասնակցելու Երևանի Համաշխարհային առևտրի կենտրոնի կառուցմանը։ Պետությունն ու «Հայփոստը» ծրագրում ներդրեցին մայրաքաղաքի կենտրոնում գտնվող՝ 10,95 միլիարդ դրամ գնահատված անշարժ գույք։ 2026 թվականի հոկտեմբերին ծրագրի հայտարարված արժեքն արդեն հասել էր 470 միլիոն դոլարի, իսկ «Ռենշին»-ի բաժնեմասը 50 տոկոսից դարձել էր 56 տոկոս։
2026 թվականին ընկերությունը ներգրավվեց նաև «Կասկադի» վերակառուցման ծրագրում, որն ի սկզբանե վստահված էր մեկ այլ ներդրողի։ Իշխանությունները դրա համար վկայակոչում էին «Ռենշին»-ի ֆինանսական կայունությունն ու շինարարական փորձը։
Մեկ միլիոն դոլար ավանդ՝ հարյուրավոր միլիոնների նվիրատվությունների կողքին
Մհեր Գրիգորյանի և նրա կնոջ՝ Աննա Գրիգորյանի ֆինանսական հայտարարագրերը թույլ են տալիս պատկերացում կազմել պետական ծառայության ութ տարիների արդյունքների մասին։
2019 թվականին փոխվարչապետի տարեկան աշխատավարձը կազմել է 19,5 միլիոն դրամ, իսկ 2025 թվականին արդեն հասել է 32,1 միլիոնի։ 2019-2025 թվականներին պետությունը նրան որպես աշխատավարձ վճարել է ավելի քան 167 միլիոն դրամ։ Դրան գումարվում է նաև Արդշինբանկից 2021-2025 թվականներին ամուսինների ստացած 72,5 միլիոն դրամը՝ տոկոսների և այլ վճարումների տեսքով։
2022 թվականին Գրիգորյանը հայտարարագրել է 56,8 միլիոն դրամի գույքի նվիրատվություն կամ օգնություն, իսկ նրա կինը՝ 495 հազար եվրո։ 2023 թվականին փոխվարչապետը նույն հոդվածով հայտարարագրել է ևս 71 հազար եվրո։ Երկու տարվա ընթացքում փոխանցված միջոցների ընդհանուր արժեքը գերազանցել է 296 միլիոն դրամը։
2023 թվականի դեկտեմբերին Աննա Գրիգորյանը Երևանի Աջափնյակ վարչական շրջանում 171,8 միլիոն դրամով հողատարածք է ձեռք բերել։ Հաջորդիվ հայտարարագրում այդ տարածքում արդեն նշվել է անհատական բնակելի տուն՝ օժանդակ շինություններով։ Միայն 2024-2025 թվականներին անշարժ գույքի վերանորոգման վրա փոխվարչապետի կինը ծախսել է 52,1 միլիոն դրամ։
2025 թվականի վերջին ամուսինների բանկային ավանդները կազմել են 1 միլիոն դոլար։ Բանկային հաշիվներում եղել է նաև ավելի քան 14 միլիոն դրամ և 10 հազար դոլար, իսկ կանխիկ դրամական միջոցները կազմել են 50 միլիոն դրամ։ Հայտարարագրերում նշված է նաև անշարժ գույքի յոթ միավոր։
HSBC-ից մինչև TRIPP
Գրիգորյանների ընտանեկան կապերը չեն սահմանափակվում Հայաստանի բանկային համակարգով։ Փոխվարչապետի ավագ եղբայրը՝ Էդգարը, 1999-2006 թվականներին աշխատել է HSBC-ում, իսկ 2021 թվականի հուլիսից, ըստ նրա մասնագիտական կենսագրության, Վաշինգտոնում զբաղեցնում է Համաշխարհային բանկի գործադիր տնօրենի խորհրդականի պաշտոնը։ 2004-2005 թվականներին երկու եղբայրներն էլ միաժամանակ աշխատել են HSBC համակարգում։ Ինքը՝ Մհեր Գրիգորյանը, 2002-2006 թվականներին խորհրդատվական ծառայություններ է մատուցել Համաշխարհային բանկին։
2024 թվականի փետրվարին HSBC-ն հայտարարեց Հայաստանում իր ստորաբաժանումը Արդշինբանկին վաճառելու մասին։ Գործարքն ավարտվեց նույն տարվա նոյեմբերին։ Այսպիսով, այն բանկը, որը Գրիգորյանը ղեկավարել էր մինչև կառավարություն տեղափոխվելը, ձեռք բերեց այն ֆինանսական կառույցը, որտեղ նախկինում աշխատել էին երկու եղբայրները։
Այսօր Գրիգորյանի լիազորությունները տարածվում են նաև տարածաշրջանի ապագա տրանսպորտային և էներգետիկ ենթակառուցվածքները որոշող ծրագրերի վրա։ Նա ղեկավարում է Ադրբեջանի հետ սահմանի սահմանազատման հայկական հանձնաժողովը, իսկ 2025 թվականի հոկտեմբերից՝ երկու երկրների միջև հաղորդակցությունների ապաշրջափակման հարցերով հանձնաժողովը։ Վերջինիս խնդիրների թվում են ենթակառուցվածքային ծրագրերի համակարգումն ու TRIPP-ի շրջանակում հայ-ամերիկյան ընկերության ֆինանսական և բիզնես մոդելի մշակումը։
2026 թվականի մայիսին Հայաստանն ու ԱՄՆ-ն ստորագրեցին կարևորագույն օգտակար հանածոների արդյունահանման և մատակարարման ոլորտում համագործակցության հուշագիր։ Փաստաթղթում TRIPP-ը հիշատակվում է որպես ամերիկյան արդյունաբերության և պաշտպանական համալիրի համար հումքի փոխադրման հնարավոր երթուղիներից մեկը։ Շրջանակային համաձայնագիրը նախատեսում է երկաթուղիների և ավտոճանապարհների, նավթամուղների, գազատարների, էլեկտրահաղորդման գծերի ու օպտիկամանրաթելային ենթակառուցվածքների կառուցման հնարավորություն։
2026 թվականի մայիսի 12-ին Գրիգորյանն ընդունել էր ԱՄՆ պատվիրակությանը, որի կազմում էին Պետդեպարտամենտի և ԱՄՆ Միջազգային ֆինանսական զարգացման կորպորացիայի (DFC) ներկայացուցիչները։ Քննարկվել էին ծրագրի իրականացման կազմակերպչական և իրավական հարցերը։
Այս համատեքստում առանձնահատուկ ուշադրության է արժանի Արդշինբանկի ֆինանսական կապերի ընդլայնումը։ HSBC-ն ձեռք բերելուց հետո բանկն ակտիվացրել է համագործակցությունը միջազգային ֆինանսական կառույցների հետ։ Վերակառուցման և զարգացման եվրոպական բանկը նրան տրամադրել է 135 միլիոն եվրոյի ֆինանսավորման փաթեթ, Եվրոպական ներդրումային բանկը ստորագրել է ևս 100 միլիոն եվրոյի վարկավորման համաձայնագիր, իսկ 2026 թվականի հունվարին Արդշինբանկը միջազգային շուկայում տեղաբաշխել է 600 միլիոն դոլարի պարտքային արժեթղթեր։
Մհեր Գրիգորյանի պատմությունը խոշոր բանկային բիզնեսից կառավարություն եկած մարդու պատմություն է, որը պաշտոնավարման ութ տարիների ընթացքում ազդեցություն է ստացել ֆինանսական քաղաքականության, պետական փոխառությունների, միջազգային ներդրումային ծրագրերի և տարածաշրջանային ենթակառուցվածքների վրա։ Մինչդեռ նրա նախկին մասնագիտական միջավայրը շարունակում է հայտնվել պետական պայմանագրերի, բանկային ֆինանսավորման և խոշոր ներդրումային ծրագրերի պատմություններում։
Ներկայացված հանգամանքների ամբողջությունը պահանջում է հստակ պատասխաններ։ Որքանո՞վ են պետական ֆինանսական որոշումներն անկախ այն բանկային կապիտալի շահերից, որի միջավայրից դուրս են եկել այդ որոշումներն ընդունող պաշտոնյաները։ Ո՞վ է ստանում պետական երաշխիքներից, փոխառություններից և պայմանագրերից բխող հիմնական օգուտը։
2018 թվականին Փաշինյանը խոստանում էր քանդել հին համակարգը։ Սակայն բանկային կապիտալը պահպանեց իր դիրքերը, իսկ դրա ներկայացուցիչները շարունակեցին աշխատել իշխանության բարձրագույն օղակներում։ Մհեր Գրիգորյանը այդ շարունակականության ամենացայտուն օրինակներից մեկն է։
Հեղափոխական հռետորաբանությունը փոխվեց, քաղաքական դեմքերը՝ նույնպես, բայց պետության և խոշոր կապիտալի հարաբերությունները, դատելով ներկայացված փաստերից, մնացին զարմանալիորեն անփոփոխ։ Ժողովուրդը նոր համակարգի խոստում ստացավ, իսկ մեծ փողերը՝ իշխանության ներսում իրենց մարդկանց պահպանելու հնարավորություն։
