ՍԱՄՎԵԼ ԱԼԵՔՍԱՆՅԱՆ (ԼՖԻԿ ՍԱՄՈ). ԻՆՉՊԵՍ ՀԱՅԱՍՏԱՆԻ «ՇԱՔԱՐԻ ԹԱԳԱՎՈՐԸ» ՀԵՂԱՓՈԽՈՒԹՅՈՒՆԻՑ ՀԵՏՈ ՊԱՀՊԱՆԵՑ ԻՐ ԱԶԴԵՑՈՒԹՅՈՒՆԸ
ԱՆԻ-ի սույն հետաքննությունը հայկական օլիգարխիկ համակարգի «խոհանոց» ներթափանցելու փորձ է, որտեղ քաղաքական կարգախոսներն ու հեղափոխական իդեալները բախվում են բիզնես շահերի բետոնե պատին։ Մեր ուշադրության կենտրոնում մի մարդ է, որի անունը Հայաստանում վաղուց ստացել է խորհրդնշական փոխաբերական իմաստ՝ Սամվել Ալեքսանյանը, նույն ինքը՝ Լֆիկ Սամոն։ 1990-ականներին կանացի ներքնազգեստ վաճառող, հետագայում՝ շաքարի շուկայի մենաշնորհատեր, Ազգային ժողովի երեք գումարումների պատգամավոր, Սերժ Սարգսյանի հավատարիմ սպասավոր, իսկ այսօր՝ Նիկոլ Փաշինյանի հավատարիմ գործընկեր։ Ինչպե՞ս է նույն մարդը կարողանում «յուրային» մնալ երկու անհաշտ իշխանությունների օրոք։ Այս հարցի պատասխանը հասկանալու բանալին է այն իրողության, թե ինչու «Թավշյա հեղափոխությունից» հետո Հայաստանը, ըստ էության, այդպես էլ չփոխվեց։
Այս հետաքննության շրջանակում մենք մեկտեղել ենք հայկական և միջազգային աղբյուրներում ցրված փաստերը՝ ցույց տալու համար, թե ինչպես է գործում այն համակարգը, որտեղ օլիգարխը ոչ թե անհետանում է, այլ պարզապես փոխում է իր քաղաքական գույնը։ Մենք կանդրադառնանք, թե ինչպես է Լֆիկ Սամոն՝ քրեական սկանդալներով, պատվիրված սպանությունների և առևանգումների մեղադրանքներով շրջապատված գործիչը, շարունակում պահպանել իր ազդեցությունը, ստանալ բազմամիլիոնանոց հարկային արտոնություններ և վերահսկել շուկաները՝ անկախ իշխանափոխությունից։ Կպատմենք նաև, թե ինչպես է օլիգարխի կինը մասնակցում Աննա Հակոբյանի վճարովի ընթրիքներին, ինչպես են Ալեքսանյանին պատկանող ընկերությունները ֆինանսավորում իշխող կուսակցությանը, և ինչպես է մենաշնորհների դեմ պայքարի կարգախոսներով իշխանության եկած կառավարությունը առատաձեռնորեն արտոնություններ շնորհում «շաքարի թագավորին», որոնց չափերը սովորական հարկատուի համար պարզապես ապշեցուցիչ են։
Սա պատմություն է այն մասին, որ Հայաստանում հեղափոխությունները փոխում են ցուցանակները, բայց ոչ բովանդակությունը։ Եվ այն մասին, որ Լֆիկ Սամոն բացառություն չէ, այլ կանոն։ Կանոն, որն աշխատում է տասնամյակներ շարունակ․ օլիգարխին գոյատևելու համար բավական է ժամանակին կողմնորոշվել և ընդհանուր լեզու գտնել նոր իշխանության հետ։ Իսկ իշխանությունը, որքան էլ իրեն «ժողովրդական» ներկայացնի, միշտ էլ միջոց կգտնի իր հավատարիմ դաշնակցին երախտագիտություն հայտնելու համար։
Ինչպե՞ս Լֆիկ Սամոն դարձավ «շաքարի թագավորը»
Սամվել Ալեքսանյանը ծնվել է 1968 թվականի օգոստոսի 19-ին՝ Երևանում։ «Լֆիկ Սամո» մականունը (հայերեն «լիֆչիկ» բառից) ստացել է 1990-ականներին կանացի ներքնազգեստի առևտրով զբաղվելու պատճառով, թեև այդ մականվան ակունքները հասնում են նրա հոր խորհրդային տարիների խանութին։ 1990-ականներին նա նաև զբաղվել է ապօրինի օղու արտադրությամբ՝ կեղծելով հայտնի ապրանքանիշերի («Խորտիցա», «Շուստով») պիտակները։ 2014–2015 թվականներին նրա «Ալեքս Գրիգ» ընկերությունը դատական վեճերի մեջ էր ուկրաինական և միջազգային արտադրողների հետ՝ ապրանքանիշերի կեղծման համար։ Ընկերությունը տուգանվել է 2,5 միլիոն դրամով։
2000-ականներին Ալեքսանյանը ստեղծեց «Ալեքս Հոլդինգ» կայսրությունը, որը մենաշնորհային դիրք գրավեց շաքարի, ձեթի, ցորենի և ալկոհոլի ներմուծման ոլորտներում։ Նրան են պատկանում «Երևան Սիթի» սուպերմարկետների ցանցը (2007 թվականից), «Նատալի Ֆարմ» դեղատների ցանցը և «Ալեքս Տեքստիլ» տեքստիլային գործարանները (իրավաբանորեն գրանցված են նրա դստեր՝ Աստղիկ Ալեքսանյանի անունով)։
2016 թվականին նա Բրազիլիայից ներմուծել է 57,9 հազար տոննա շաքար, ինչը կազմել է ամբողջ ներմուծման 95 տոկոսը։ 2017 թվականին նրա մասնաբաժինը հասել է 97 տոկոսի, 2018 թվականին՝ 92 տոկոսի, իսկ 2019 թվականին՝ մոտ 80 տոկոսի։ Միաժամանակ, 2016 թվականին շաքարի գինը բարձրացել է 15 տոկոսով (350 դրամից հասնելով 405 դրամի), թեև ներմուծման ինքնարժեքը նվազել էր 14 տոկոսով։ 2020 թվականին «Ալեքս Հոլդինգ»-ը տուգանվել է 17,6 միլիոն դրամով՝ գերիշխող դիրքի չարաշահման համար։
Քրեական հետագիծ․ սպանություններ, առևանգումներ, մշակութային հուշարձանների ոչնչացում
Արմեն Իսրայելյանի («Պելիկան») սպանությունը։ 2016 թվականի հոկտեմբերի 23-ին Նոր Մոսկվայում հրազենային վնասվածքներով սպանված հայտնաբերվեցին Հայաստանի երկու քաղաքացիներ՝ Արմեն Իսրայելյանը և Էդուարդ Նշանյանը։ Իսրայելյանը նախկինում Ալեքսանյանին մեղադրել էր իրեն առևանգելու և բիզնեսից զրկելու մեջ՝ հայտարարելով․ «Եթե ինձ հետ որևէ բան պատահի, դրա հետևում Ալեքսանյանն է»։ Նա օլիգարխի դեմ հարուցված գործի գլխավոր վկան էր, սակայն սպանությունից մեկ շաբաթ առաջ գործը կասեցվել էր։ Նիկոլ Փաշինյանը (այն ժամանակ՝ ընդդիմադիր պատգամավոր) Ազգային ժողովում հայտարարեց, որ սպանության հետքերը տանում են Երևան և Ալեքսանյանին մեղադրեց պատվիրված սպանություն կազմակերպելու մեջ։ Ալեքսանյանը հերքեց բոլոր մեղադրանքները։ Սպանությունը մինչ օրս չի բացահայտվել։
Հեռուստահաղորդավար Համլետ Ղուշչյանի առևանգումը։ 2001 թվականին Ղուշչյանը եթերում ենթադրեց, որ «Լուսաստղ» օղին կարող է կեղծված լինել։ Նույն գիշեր Ալեքսանյանն ու նրա մարդիկ լրագրողին տարան Դավթաշենի տարածք, ատրճանակ պահեցին նրա գլխին և պահանջեցին լռել։ 2019 թվականի մայիսին Ալեքսանյանը հարցաքննվեց որպես վկա, սակայն հերքեց բոլոր մեղադրանքները՝ Ղուշչյանին անվանելով հոգեկան խնդիրներ ունեցող մարդ։
Երևանի Կենտրոնական ծածկած շուկան (1952 թվականի ճարտարապետական հուշարձան)։ 2011 թվականի սեպտեմբերին Ալեքսանյանը ձեռք բերեց շենքը և խոստացավ պահպանել դրա արտաքին տեսքը։ Սակայն 2012 թվականի հունվարից մարտ ամիսներին առանց թույլտվության քանդվեցին կամարները, տանիքը և աստիճանները։ Ճարտարապետներն ու հասարակությունը բողոքի ակցիաներ կազմակերպեցին։ Քաղաքապետարանը նախ նշանակեց 200 հազար դրամ, ապա՝ 2,5 միլիոն դրամ տուգանք, սակայն դա չկանգնեցրեց աշխատանքները։ 2013 թվականի հոկտեմբերին շուկան վերածվել էր «Yerevan City» սուպերմարկետի։ Հուշարձանի վերականգնումն այդպես էլ չսկսվեց։
Սերժ Սարգսյանի հավատարիմ սպասավոր (2003–2018)
2003 թվականից Ալեքսանյանը Հանրապետական կուսակցության պատգամավոր էր, օգտվում էր պատգամավորական անձեռնմխելիությունից և վերահսկում իր «գրպանային» ընտրատարածքը՝ Մալաթիա-Սեբաստիան։ 2012 թվականին ընդդիմադիր Նիկոլ Փաշինյանն այդ ընտրատարածքը օլիգարխի կիրառած մեթոդների՝ ընտրակաշառքի, ահաբեկման և բռնության պատճառով համեմատեց Օսվենցիմի հետ։ 2018 թվականի ապրիլին համացանցում տարածվեց տեսանյութ, որտեղ Ալեքսանյանը ոտքով հարվածում է ցուցարարին։
2017 թվականին նախագահ Սերժ Սարգսյանն ու վարչապետ Կարեն Կարապետյանը Ալեքսանյանի ուղեկցությամբ հրապարակայնորեն այցելեցին «Ալեքս Տեքստիլ» ձեռնարկություն՝ ցուցադրելով իրենց անձնական հովանավորությունը։
2018 թվականի ապրիլին, Սերժ Սարգսյանի դեմ բողոքի ակցիաների ամենաթեժ օրերին, Ալեքսանյանը հայտարարեց. «Սերժ Սարգսյանը պետք է ղեկավարի, պետք է լինի վարչապետ»։ Սակայն արդեն 2018 թվականի մայիսի 4-ին նա կտրուկ փոխեց դիրքորոշումը և հայտարարեց «ժողովրդի թեկնածու» Նիկոլ Փաշինյանին աջակցելու մասին։ 2018 թվականի հունիսի 6-ին Ալեքսանյանը դուրս եկավ Հանրապետական կուսակցության խմբակցությունից՝ զրկելով այն խորհրդարանական մեծամասնությունից (ՀՀԿ-ն կորցրեց 105 մանդատից 58-ը)։
Անցումը Փաշինյանի կողմը և նրա կառույցների ֆինանսավորումը
Հեղափոխությունից հետո Ալեքսանյանը, ըստ մամուլի հրապարակումների, դարձավ Փաշինյանի «սիրելի օլիգարխը»։ Նա ֆինանսավորել է իշխանության հետ կապված հիմնադրամներ։
2018 թվականի ամռանը նրա ընկերությունները շուրջ 40 հազար ԱՄՆ դոլար փոխանցեցին Աննա Հակոբյանի «City of Smile» հիմնադրամին․ «Ալեքսանյանների ընտանիքը»՝ 10 միլիոն դրամ, «Ալեքս Տեքստիլ»-ը, «Սիթի»-ն և «Նատալի Ֆարմ»-ը՝ յուրաքանչյուրը 2–3 միլիոն դրամ։
Ալեքսանյանի կինը՝ Շողերինա Մկրտչյանը, մասնակցել է Աննա Հակոբյանի վճարովի ընթրիքներին (մասնակցության արժեքը՝ 1 միլիոն դրամ), որոնց ընթացքում նվիրատվություններ էին հավաքագրվում բիզնես էլիտայի ներկայացուցիչներից։ Լրատվամիջոցների տվյալներով՝ նա նաև «կազմակերպում» էր այլ գործարարների մասնակցությունը՝ խոստանալով նրանց հարկային մարմինների հովանավորությունը։
Ալեքսանյանը նաև օգնել է 2018 թվականին Փաշինյանի հանրահավաքների համար համակիրների մոբիլիզացման գործում։
Արտոնություններ Փաշինյանի կառավարությունից
Չնայած մենաշնորհների դեմ պայքարի մասին հայտարարություններին, Ալեքսանյանը նոր կառավարությունից ստացել է բազմամիլիոնանոց արտոնություններ։
2025 թվականի դեկտեմբերի 17-ին «ԱԼԵՔՍ ԷՆԴ ՀՈԼԴԻՆԳ»-ն ազատվել է շաքարի արտադրության հումքի ներմուծման մաքսատուրքերից։ Խնայողությունը կազմել է մոտ 62 միլիոն ԱՄՆ դոլար (23,8 միլիարդ դրամ)։ Ներդրումների ծավալը՝ 81 միլիոն ԱՄՆ դոլար, ստեղծվել է 762 աշխատատեղ։
2023 թվականի մարտին «Ալեքս Տեքստիլ»-ն ազատվել է հումքի ներմուծման մաքսատուրքերից։ Արտոնության չափը կազմել է 173 միլիոն դրամ, ներդրումները՝ 3,2 միլիարդ դրամ, ստեղծվել է 207 նոր աշխատատեղ։
2025 թվականի դեկտեմբերի 11-ին «Alex Textile»-ն ազատվել է սարքավորումների ներմուծման մաքսատուրքերից՝ 109,6 միլիոն դրամի չափով։ Ներդրումները կազմել են 1,3 միլիարդ դրամ, ստեղծվել է 50 աշխատատեղ։
Միևնույն ժամանակ, ավելի վաղ Հայաստանի ազգային անվտանգության ծառայությունը բացահայտել էր, որ Ալեքսանյանին պատկանող ընկերությունները խուսափել են շուրջ 40 միլիարդ դրամ հարկ վճարելուց՝ օգտագործելով կեղծ անհատ ձեռնարկատերերի սխեմաներ։
Միջազգային համատեքստ․ Ռուսաստան մուտքի արգելք և Ադրբեջանից մատակարարումներ
2024 թվականի հոկտեմբերին Ալեքսանյանին, նրա կնոջն ու ընտանիքի անդամներին թույլ չտրվեց մուտք գործել Ռուսաստան։ Օդանավակայանում նրանց մի քանի ժամ պահելուց հետո պարտավորեցրին լքել երկիրը։ Պաշտոնական պատճառը Սոչիի գործարար Ռուբեն Թաթուլյանի հետ կապերն էին, որը հայտարարված էր հետախուզման մեջ։ Սակայն լրատվամիջոցները գրում էին, որ իրական պատճառը հակամարտությունն էր ադրբեջանցի օլիգարխ Գոդ Նիսանովի հետ՝ Մոսկվայի «Food City» առևտրային համալիրի սեփականատիրոջ, որը չէր ցանկանում մրցակցություն իր շուկայում։ Տարածվել էր նաև այն վարկածը, որ Ալեքսանյանին թույլ չեն տվել մուտք գործել Ռուսաստան՝ Փաշինյանի «ոչ բարեկամական» վարչակարգը ֆինանսավորելու պատճառով։
2026 թվականին «Հրապարակ» թերթը տեղեկացրեց, որ Ալեքսանյանը բանակցություններ է վարում Ադրբեջանից Հայաստան շաքարավազի, չորրորդ դասի հացահատիկի և դիզելային վառելիքի մատակարարումների շուրջ։ Դա աննախադեպ քայլ է՝ ղարաբաղյան հակամարտության չկարգավորված լինելու պայմաններում։ Միաժամանակ Ադրբեջանից բենզինի ներմուծումն արդեն իրականացվում է Ալեքսանյանի կնոջ եղբորը պատկանող «Շիշա ուորլդ» ընկերության միջոցով։
Եզրակացություն
Սամվել Ալեքսանյանը 2018 թվականի իշխանափոխությունը հաղթահարեց առանց էական կորուստների։ Սերժ Սարգսյանի օրոք նա պատգամավոր էր և մենաշնորհատեր։ Նիկոլ Փաշինյանի իշխանության օրոք դարձավ իշխող կուսակցության դոնոր, վարչապետի կնոջ մասնակցությամբ անցկացվող վճարովի ընթրիքների մասնակից և տասնյակ միլիոնավոր դոլարների հարկային արտոնությունների շահառու։ Նրա բիզնես կայսրությունը չտուժեց՝ չնայած քրեական գործերին, պատվիրված սպանությունների, առևանգումների և ճարտարապետական հուշարձանների ոչնչացման վերաբերյալ մեղադրանքներին։ Ալեքսանյանը ոչ թե բացառություն է, այլ հայկական համակարգի կանոն, որտեղ օլիգարխը միշտ կարողանում է ընդհանուր լեզու գտնել ցանկացած իշխանության հետ։ Հեղափոխությունը փոխեց ցուցանակները, բայց ոչ բովանդակությունը։