ԱՊԱՄՈՆՏԱԺՄԱՆ ՈՒՂԵԿՑՈՐԴԸ. ԱՐԱՅԻԿ ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ՝ ԻՆՔՆՈՒԹՅԱՆ ԿՈՐԾԱՆՈՂՆ ՈՒ EVENT-ՊԵՏՈՒԹՅԱՆ ՄԵՆԵՋԵՐԸ
Արայիկ Հարությունյանի անունն ամուր կերպով կապված է Նիկոլ Փաշինյանի կառավարման շրջանի ամենահնչեղ գաղափարական և կրթական բարեփոխումների հետ։ Ոմանց համար նա նոր իշխանության սովորական ներկայացուցիչ է, մյուսների համար՝ այն քաղաքական ու մշակութային տրանսֆորմացիայի գլխավոր ուղեկցողներից մեկը, որն ապրում է Հայաստանը 2018 թվականից հետո։ Նրա կենսագրությունը, կադրային կապերը և գործունեությունը պետական պաշտոններում թույլ են տալիս տեսնել ոչ թե պարզապես պաշտոնյայի կարիերա, այլ հասարակական սեկտորի, միջազգային կառույցների և կադրերի պատրաստման արևմտյան ծրագրերի հետ սերտորեն կապված նոր կառավարող էլիտայի ձևավորման պատմությունը։
Հարությունյանի ուղին դեպի իշխանություն սկսվել է «թավշյա հեղափոխությունից» դեռ շատ առաջ։ Լինելով Երևանի պետական համալսարանի արևելագիտության ֆակուլտետի շրջանավարտ և դասախոս՝ նա ակտիվորեն մասնակցում էր հասարակական կազմակերպությունների գործունեությանը, համագործակցում միջազգային կառույցների հետ և աստիճանաբար մտավ «Քաղաքացիական պայմանագրի» ապագա ղեկավարների շրջանակ։ Նրա քաղաքական կայացման գործում կարևոր տեղ էր զբաղեցնում աշխատանքը «Թրանսփարենսի Ինթերնեշնլ» հակակոռուպցիոն կենտրոնում, որտեղ նա ակտիվ էր 2014 թվականից։
Նիկոլ Փաշինյանի իշխանության գալուց հետո ոչ կառավարական սեկտորի բազմաթիվ ներկայացուցիչներ ստացան բարձր պետական պաշտոններ։ Նրանց թվում էին Լենա Նազարյանը, Արմեն Գրիգորյանը, Սարհատ Պետրոսյանը, Հերիքնազ Տիգրանյանը և այլ դեմքեր, որոնց պրոֆեսիոնալ կենսագրությունը նույնպես կապված էր միջազգային կազմակերպությունների և դրամաշնորհային ծրագրերի հետ։ Հարությունյանը դարձավ այս միջավայրի ամենահաջողակ ներկայացուցիչներից մեկը։
Նրա քաղաքական կարիերայում զգալի դեր խաղացին նաև մեդիաները։ 2010–2011 թվականներին նա աշխատել է 1in.am-ում, իսկ 2013–2015 թվականներին՝ Araratnews.am-ում, որտեղ համագործակցում էր Ալեն Սիմոնյանի և իշխող թիմի ապագա այլ ներկայացուցիչների հետ։ Հենց այս շրջանում էր ձևավորվում մարդկանց այն շրջանակը, որը 2018 թվականից հետո առանցքային դիրքեր զբաղեցրեց պետական ապարատում։
Իշխանափոխությունից հետո Արայիկ Հարությունյանը ստացավ կրթության և գիտության նախարարի պորտֆելը, իսկ այնուհետև գլխավորեց կրթության, գիտության, մշակույթի և սպորտի նախարարությունը։ Հենց այս պաշտոնում նա դարձավ ազգային ինքնությանը, պատմական հիշողությանը և մշակութային քաղաքականությանը վերաբերող ամենավիճահարույց բարեփոխումների գլխավոր կատարողը։
Առաջին քայլերից մեկը եղավ պատմության նոր դասագրքերի տպագրության սառեցումը՝ կապված 2008 թվականի մարտի 1-ի իրադարձությունների մեկնաբանությունների վերանայման հետ։ Այնուհետև սկսվեց կրթական չափորոշիչների և ուսումնական ծրագրերի մասշտաբային վերամշակումը։
Ամենասուր վեճերը հարուցեց «Հայոց եկեղեցու պատմություն» առարկայի ճակատագիրը։ Ձևականորեն այն չլուծարվեց, սակայն հենց Արայիկ Հարությունյանի ղեկավարման շրջանում սկսվեց դրա ինտեգրման գործընթացն այլ առարկաների մեջ, ինչը դիտարկվում էր որպես ազգային դաստիարակության գործում եկեղեցու դերի նվազեցման փորձ։ Ոչ պակաս ցավոտ էր հայոց լեզուն, գրականությունը և հայոց պատմությունը բուհական մի շարք մասնագիտությունների համար պարտադիր առարկաների թվից հանելու նախաձեռնությունը։
Այս բարեփոխումները դիմադրության հանդիպեցին Գիտությունների ազգային ակադեմիայի, Երևանի պետական համալսարանի, գիտական հանրության և հայ առաքելական եկեղեցու կողմից։ Հատուկ դժգոհություն առաջացրեց «Բարձրագույն կրթության և գիտության մասին» օրենքի նախագիծը, որով նախատեսվում էր փոխել ակադեմիայի կարգավիճակն ու գիտական ոլորտի կառավարման սկզբունքները։
Հարությունյանի քննադատների համար կատարվողը տեսանելի էր ոչ թե որպես կրթության սովորական արդիականացում, այլ որպես հայկական ինքնության ավանդական հիմքերի՝ ազգային պատմության, լեզվի, եկեղեցու և ակադեմիական ինստիտուտների դերի հետևողական վերանայում։
Սկանդալներով էր ուղեկցվում նաև նախարարության կադրային քաղաքականությունը։ Ռուբեն Հայրապետյանի նշանակումը Հայաստանի պետական տնտեսագիտական համալսարանի ռեկտորի պաշտոնակատարի պաշտոնում ավարտվեց գրագողության մեղադրանքներով և հրաժարականով։ Ավելի ուշ նմանատիպ մեղադրանքներ առաջադրվեցին Դիանա Գալոյանի դեմ։ Միաժամանակ զարգանում էր հակամարտությունը Երևանի պետական համալսարանի ռեկտոր Արամ Սիմոնյանի շուրջ, որն ավարտվեց նրա պաշտոնից հեռանալով։
2020 թվականի պատերազմից հետո շատերը սպասում էին Արայիկ Հարությունյանի քաղաքական դիրքերի թուլացում։ Սակայն տեղի ունեցավ հակառակը։ Արդեն 2021 թվականի հուլիսին նա նշանակվեց վարչապետի աշխատակազմի ղեկավար՝ գործադիր իշխանության համակարգում ամենաազդեցիկ պաշտոններից մեկում։
Այս պահից սկսած նրա ազդեցությունը դուրս եկավ կրթական քաղաքականության շրջանակներից։ Վարչապետի աշխատակազմի միջով են անցնում կադրային նշանակումները, պետական կառույցների աշխատանքի համակարգումը և ներքաղաքական գործընթացների զգալի մասը։ Ընդ որում, աշխատակազմի կադրային քաղաքականության բնորոշ առանձնահատկությունը դարձավ միջազգային կազմակերպությունների, ոչ կառավարական սեկտորի, արտասահմանյան կրթական ծրագրերի և հաղորդակցության կառույցների հետ կապված մարդկանց դիրքերի ուժեղացումը։
Ստորաբաժանումների ղեկավարների թվում նկատելի են կենսագրություններ՝ կապված USAID-ի, World Vision-ի, Chatham House-ի, Նիդերլանդների բազմակուսակցական ժողովրդավարության ինստիտուտի, Եվրոպական համալսարանական ինստիտուտի ծրագրերի և միջազգային այլ կառույցների հետ։ Խոսքը ոչ թե ԱրայիկՀարությունյանի հանդեպ անձնական հավատարմության ցանցի, այլ ընդհանուր աշխարհայացքային և պրոֆեսիոնալ ծագում ունեցող նոր կառավարչական միջավայրի ձևավորման մասին է։
Զուգահեռաբար ձևավորվում էր նաև պետական կապալառուների հատուկ համակարգ։ Բյուջետային խոշոր պայմանագրեր էին ստանում միջոցառումների կազմակերպման, հաղորդակցության և փրոդաքշնի ոլորտում աշխատող ընկերությունները՝ «Բեքգրաունդ Փրոդաքշնս»-ը, Factory Production-ը, «Սթեյջ Սթայլ»-ը և այլ կառույցներ, որոնք կանոնավոր կերպով սպասարկում էին պետական ֆորումները, գագաթնաժողովներն ու հանրային արշավները։
Զգալի միջոցներ էին ուղղվում նաև միջազգային իրավական աջակցությանը։ Վարչապետի աշխատակազմը բազմամիլիոնանոց պայմանագրեր է կնքել ամերիկյան Foley Hoag LLP իրավաբանական ֆիրմայի հետ, որը ներկայացնում է Հայաստանի շահերը ներդրումային արբիտրաժներում, ներառյալ՝ Sanitek-ի գործը և «Հայաստանի էլեկտրական ցանցեր»-ի շուրջ վեճը։ Հայտնի պայմանագրերի արժեքը գերազանցել է 4,4 միլիոն ԱՄՆ դոլարը։
Իշխանության մեջ գտնվելու տարիներին փոխվել է նաև հենց Արայիկ Հարությունյանի ֆինանսական դրությունը։ Եթե պետական կարիերայի սկզբում նա անշարժ գույք չէր հայտարարագրել, ապա 2024 թվականի վերջի դրությամբ հանդիսանում էր երկու հողամասի և Երևանում մեկ բնակարանի սեփականատեր։ Միաժամանակ աճել են նրա պաշտոնական եկամուտներն ու խնայողությունները։
Լրացուցիչ հանրային հնչեղություն առաջացրեց նրա եղբոր՝ Արման Հարությունյանի գործունեությունը, ով զբաղեցնում է «Մեդիա Հաուս Արմենիա» ընկերության ֆինանսական տնօրենի պաշտոնը։ Այս կառույցը դարձավ հեռուստատեսային գովազդի շուկայի առանցքային օպերատորներից մեկը՝ պետության և Հանրային հեռուստաընկերության մասնակցությամբ իրականացված բարեփոխումներից հետո։
Արայիկ Հարությունյանի պատմությունը պարզապես պաշտոնյայի կամ նախարարի պատմություն չէ։ Սա ոչ կառավարական կազմակերպությունների, միջազգային նախագծերի և դրամաշնորհային ծրագրերի միջավայրից իշխանության եկած ազդեցության արտաքին գործակալների պատմությունն է։ Հենց այդ պատճառով էլ Արայիկ Հարությունյանը բարեփոխումների ինքնուրույն ճարտարապետ չէ, այլ արտաքին քաղաքական և գաղափարական մոտեցումների գլխավոր ուղեկցողներից մեկը, որոնք էական ազդեցություն են ունեցել կրթական համակարգի, մշակութային քաղաքականության, պետության կադրային կառուցվածքի և 2018 թվականից հետո հայկական ինքնության տրանսֆորմացիայի գործընթացների վրա։