Արայիկ Հարությունյանի «տեսարանների գործարանը»․ ո՞վքեր են ստանում բյուջետային միլիարդները
Մինչ իշխանությունները հասարակությանը պատմում են բարեփոխումների, արդիականացման և «իրական Հայաստանի» կառուցման մասին, վարչապետի աշխատակազմի շուրջ ձևավորվել է քաղաքական դեկորացիաների արտադրության մի ամբողջ արդյունաբերություն։ Գագաթնաժողովները, համաժողովները, տոնական շոուները, բեմականացված միջոցառումներն ու թանկարժեք արարողությունները դարձել են պետական կառավարման անբաժանելի բաղադրիչը, որտեղ բովանդակությունն ավելի ու ավելի հաճախ զիջում է տեղը տպավորիչ պատկերին։ Վարչապետի աշխատակազմի գնումների ուսումնասիրությունը ցույց է տալիս, որ հարյուր միլիոնավոր և նույնիսկ միլիարդավոր դրամների պետական պայմանագրերը հետևողականորեն բաժին են հասնում պրոդյուսերական, event- և մեդիա ոլորտների ընկերությունների սահմանափակ շրջանակի, որոնք սերտորեն ներգրավված են հանրային միջոցառումների կազմակերպման մեջ։ Եվ եթե Արայիկ Հարությունյանի կադրային քաղաքականությունը վաղուց արդեն վկայում է, որ նա նախընտրում է իրեն շրջապատել հաղորդակցությունների և հանրային կապերի ոլորտից եկած մարդկանցով, ապա գնումների քաղաքականությունը բացահայտում է նաև այս համակարգի ֆինանսական կողմը, որտեղ հոսքագծի վրա է դրված ժողովրդի համար «տեսարանների» արտադրությունը, այն նույն ժողովրդի, որին միաժամանակ զրկում են պատմական հիշողությունից, ազգային գաղափարից և սեփական երկրի ապագան ինքնուրույն որոշելու իրավունքից։
Վարչապետի աշխատակազմը ոչ միայն գործադիր իշխանության համակարգման կենտրոն է, այլև բյուջետային միջոցների խոշոր տնօրինող: Դրա միջոցով տարեկան անցնում են տասնյակ գնումների ընթացակարգեր, որոնք կապված են ինչպես կառավարության ընթացիկ գործունեության ապահովման, այնպես էլ պետական միջոցառումների, միջազգային համաժողովների, պաշտոնական արարողությունների և հանրային արշավների կազմակերպման հետ:
Գնումների ուսումնասիրությունը թույլ է տալիս տեսնել վարչապետի աշխատակազմի շուրջ ձևավորված համակարգի գործառնության ևս մեկ կողմը՝ կապալառուների այն շրջանակը, որոնք պարբերաբար ստանում են պետական խոշոր պատվերներ:
Նման պայմանագրերի մի մասն ունի ակնհայտ և տեխնիկապես բացատրելի հիմք։ Խոսքը, օրինակ, բնական կամ փաստացի մենաշնորհների մոտ կատարվող գնումների մասին է, ներառյալ՝ ՀԷՑ-ը, «Գազպրոմ Արմենիան» կամ «Հայփոստը»:
Սակայն սրան զուգահեռ վեր են հանվել մի շարք խոշոր գնումներ այնպիսի ոլորտներում, որտեղ օբյեկտիվորեն գոյություն ունի մրցակցային միջավայր և պոտենցիալ մատակարարների լայն շրջանակ: Սա առաջին հերթին վերաբերում է միջոցառումների կազմակերպմանը, փրոդաքշնին, բեմական ձևավորմանը, դեկորացիաներին, տեխնիկական ուղեկցմանը և հանրային իրադարձություններին:
Արայիկ Հարությունյանի՝ վարչապետի աշխատակազմի ղեկավար նշանակվելուց հետո նկատելի կապալառուներից մեկը դարձավ «Բեքգրաունդ փրոդաքշնս» ընկերությունը: Նրա նշանակման պահից ի վեր աշխատակազմն այս ընկերության հետ կնքել է ընդհանուր առմամբ 415,3 միլիոն դրամի պայմանագրեր: Երեք պայմանագիր ձևակերպվել է մեկ անձից գնման ռեժիմով, ևս մեկը՝ հրատապ բաց մրցույթի ընթացակարգով:
Ամենացայտունն այն է, որ 2022 թվականին ընկերության հետ աշխատակազմի պայմանագրերի ընդհանուր գումարը կազմել է 145,8 միլիոն դրամ, իսկ արդեն 2023 թվականին միայն մեկ պայմանագիրը գերազանցել է նախորդ ամբողջ տարվա ծավալը և հասել 150 միլիոն դրամի:
Ընդ որում, «Բեքգրաունդ փրոդաքշնսը» աշխատում է ոչ միայն վարչապետի աշխատակազմի հետ։ 2022-2024 թվականներին ընկերության հետ կնքվել է ավելի քան 4 միլիարդ դրամի 11 պետական պայմանագիր: Ամենախոշոր պայմանագրերը կապված են եղել ԿԳՄՍՆ-ի և ֆինանսների նախարարության հետ։ 2023 թվականին ընկերությունը ստացել է մոտ 1,16 միլիարդ դրամ՝ Երևանում ծանրամարտի Եվրոպայի առաջնության կազմակերպման և սպասարկման համար, իսկ 2024 թվականին՝ մոտ 1,8 միլիարդ դրամ՝ ՎԶԵԲ Կառավարիչների խորհրդի տարեկան հանդիպման անցկացման կապակցությամբ։
Ընկերության հիմնադիրն ու տնօրենն է պրոդյուսեր Վազգեն Պողոսյանը:
Նրա կենսագրությունը ցույց է տալիս կայուն կապ պետական և հասարակական խոշոր միջոցառումների կազմակերպման հետ։ Տարբեր տարիների նա աշխատել է Հանրային հեռուստաընկերությունում, եղել է «Եվրատեսիլ» և «Մանկական Եվրատեսիլ» նախագծերի գործադիր պրոդյուսերը, մասնակցել է Հայոց ցեղասպանության 100-րդ տարելիցի միջոցառումների, Հռոմի Ֆրանցիսկոս Պապի այցի, Ֆրանկոֆոնիայի գագաթնաժողովի, «Մտքերի հայկական գագաթնաժողովի» և այլ խոշոր իրադարձությունների կազմակերպմանը։ 2021 թվականի դեկտեմբերից մինչև 2022 թվականի փետրվարը Պողոսյանը զբաղեցրել է Հայաստանի նախագահի օգնականի պաշտոնը՝ նախագահական նախաձեռնությունների և միջոցառումների հարցերով։
Ընդ որում, ըստ պետական ռեգիստրի տվյալների, ընկերության հիմնական բաժնեմասը՝ 81%-ը, պատկանում է ոչ թե Պողոսյանին, այլ ոմն Մարինե Ստեփանյանի։
Մեկ անձից գնման ընթացակարգով վարչապետի աշխատակազմի մեկ այլ խոշոր պայմանագիր կնքվել է «Բրիջ» ընկերության հետ՝ շուրջ 35 միլիոն դրամի չափով: Վարչապետի աշխատակազմում սա եզակի պայմանագիր էր, սակայն 2022 թվականից ի վեր ընկերությունն ակտիվորեն պատվերներ է ստանում պետական կառույցներից: Ընդհանուր առմամբ նրա հետ կնքվել է 31 համաձայնագիր: «Բրիջն» ամենասերտը համագործակցում է Երևանի քաղաքապետարանի հետ։ Համայնքի հետ կնքված 12 պայմանագրերից միայն մեկն է կնքվել բաց մրցույթի միջոցով, իսկ մնացածը՝ գերազանցապես մեկ անձից գնման ռեժիմով: Ընկերությունն ակտիվորեն աշխատում է նաև ԿԳՄՍՆ-ի հետ, թեև այնտեղ ավելի հաճախ կիրառվում է մրցութային ընթացակարգը:
Միջոցառումների կազմակերպման ոլորտում վարչապետի աշխատակազմը համագործակցել է նաև «Սթեյջ Սթայլ» ընկերության հետ: Աշխատակազմի ղեկավարի պաշտոնում Հարությունյանի գտնվելու տարիներին նրա հետ կնքվել է երկու պայմանագիր՝ ընդհանուր 52,1 միլիոն դրամ գումարով: Ընկերությունը 2019 թվականից ի վեր պետական գնումների ակտիվ մասնակից է, ընդ որում՝ մեծամասնությամբ պայմանագրերը կնքվել են մեկ անձից գնման կամ հրատապ մեկ անձից գնման ռեժիմով:
«Սթեյջ Սթայլի» ամենանկատելի պայմանագրերի թվում են՝ 2019 թվականին Երևանի քաղաքապետարանի համար Հանրապետության հրապարակի ամանորյա ձևավորումը՝ 66,7 միլիոն դրամով, 2023 թվականին հրապարակի շատրվանային մասի դեկորացիան՝ 56,4 միլիոն դրամով, ինչպես նաև 2024 և 2025 թվականներին «Էրեբունի-Երևան» միջոցառումների ձևավորումը՝ համապատասխանաբար 40,1 միլիոն և 53 միլիոն դրամով:
Ընկերության տնօրեն և 56% բաժնեմասի սեփականատեր Բագրատ Դիվանյանը նախկինում վարչապետի կողմից պարգևատրվել է պատվոգրով՝ Համահայկական VII ամառային խաղերի կազմակերպման և անցկացման աշխատանքների համար։ Այդ խաղերի կազմակերպչական կոմիտեի կազմում էին, մասնավորապես, Տիգրան Ավինյանը և Արայիկ Հարությունյանը, ով այդ պահին զբաղեցնում էր ԿԳՄՍ նախարարի պաշտոնը։
Պետական միջոցառումների ոլորտում ևս մեկ խոշոր դերակատար է «Ֆաքտորի Փրոդաքշն»-ը, որը ղեկավարում է Ռուդիկ Տեր-Գալստյանը։ Նա նույնպես կապված է մեդիա և փրոդաքշն միջավայրի հետ. անցյալում եղել է Առաջին ալիքի գլխավոր պրոդյուսերը և աշխատել է «Շարմ Հոլդինգ»-ում։
Ընկերությունը սկսել է ակտիվորեն մասնակցել պետական գնումներին 2018 թվականից և պայմանագրեր է կնքել Երևանի քաղաքապետարանի, արտաքին գործերի նախարարության և այլ գերատեսչությունների հետ։ Առանձնակի ուշադրության է արժանի ԿԳՄՍՆ-ի կողմից տրամադրված շուրջ 750,2 միլիոն դրամի դրամաշնորհը՝ տեսալսողական բովանդակության արտադրության համար։ Դրամաշնորհի տրամադրման պահին Արայիկ Հարությունյանն արդեն չէր գլխավորում նախարարությունը, սակայն ԿԳՄՍՆ-ն այդ ժամանակ ղեկավարում էր Վահրամ Դումանյանը, ով հետագայում նշանակվեց վարչապետի խորհրդական։
Հատկապես խոշոր պայմանագիր «Ֆաքտորի Փրոդաքշն»-ը ստացել է եվրոպական քաղաքական համայնքի 8-րդ գագաթնաժողովի բացման արարողության կազմակերպչական աշխատանքների համար՝ 1,656 միլիարդ դրամ։ Բացի այդ, հենց այս ընկերությունն է 2019 թվականին՝ հրատապ մեկ անձից գնման ռեժիմով, կազմակերպել Քաղաքացու օրը։
Արայիկ Հարությունյանի՝ վարչապետի աշխատակազմի ղեկավար նշանակվելուց հետո աշխատակազմի համագործակցությունը «Ֆաքտորի Փրոդաքշն»-ի հետ նկատելիորեն ակտիվացել է։ Այս շրջանում ընկերության հետ կնքվել է հինգ պայմանագիր, որոնցից երեքը՝ մեկ անձից գնման ռեժիմով, երկուսը՝ բաց մրցույթի միջոցով։ Այդ պայմանագրերի ընդհանուր գումարը գերազանցել է 2,1 միլիարդ դրամը։
Վարչապետի աշխատակազմի խոշոր գնումների վերլուծությունը ցույց է տալիս բյուջետային պայմանագրերի կայուն կենտրոնացում այն ընկերությունների շուրջ, որոնք գործում են միջոցառումների կազմակերպման, հեռուստատեսային և բեմական փրոդաքշնի, դեկորացիաների ու հանրային իրադարձությունների ոլորտում: Խոսքը ոչ թե մեկ կապալառուի, այլ ընկերությունների մի խմբի մասին է, որոնք պարբերաբար խոշոր պետական պատվերներ են ստանում վարչապետի աշխատակազմից, Երևանի քաղաքապետարանից, ԿԳՄՍՆ-ից, ֆինանսների նախարարությունից և այլ գերատեսչություններից: Այսպիսով, Հարությունյանը հոսքագծի վրա է դրել ժողովրդի համար «տեսարանների» արտադրությունը, որին նա միևնույն ժամանակ զրկում է ազգային գաղափարից, պատմական հիշողությունից և ապագայից՝ ի շահ ԱՄՆ-ի:
Այս կապալառուների՝ անձամբ Արայիկ Հարությունյանի հետ կապի ուղղակի ապացույցներ այս փուլում չեն հայտնաբերվել: Սակայն նկատվում է մեկ այլ օրինաչափություն։ Խոշոր պայմանագրերի զգալի մասը բաժին է ընկնում իվենթ, մեդիա և փրոդաքշն միջավայրի ընկերություններին, այսինքն՝ նույն հանրային-հաղորդակցային էկոհամակարգին, որն արդեն իսկ նկատելի էր աշխատակազմի կադրային շրջապատի վերլուծության ժամանակ:
Այլ խոսքով, աշխատակազմի կադրային և գնումների տրամաբանությունը մասնակիորեն համընկնում են։ Իշխանության շուրջ կենտրոնանում են ոչ միայն միջազգային ծրագրերի ու հաղորդակցության փորձ ունեցող կառավարիչները, այլև այն կապալառուները, որոնք ապահովում են պետության հանրային ցուցափեղկը՝ միջոցառումները, գագաթնաժողովները, տոները, արարողությունները և հեռուստատեսային բովանդակությունը: