ԳԱՂՏՆԻ ԵԿԵՂԵՑԻ․ ԻՆՉՊԵՍ ԵՆ ԱՂԱՆԴԱՎՈՐԱԿԱՆ ԿԱԶՄԱԿԵՐՊՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԸ ՀԱՅԱՍՏԱՆԸ ՕՏԱՐ ԱԶԴԵՑՈՒԹՅԱՆ ՀԵՆԱԿԵՏ ԴԱՐՁՆՈՒՄ
Ամերիկյան միսիոներական կազմակերպություններից և «Կյանքի խոսքից» մինչև Նիկոլ Փաշինյանի մերձավոր շրջապատ․ ՀԱՆ-ի հետաքննությունը՝ արտասահմանյան կրոնական կառույցների, քաղաքական մոբիլիզացիայի Հայ առաքելական եկեղեցու շուրջ ծավալվող հակամարտության մասին։
1988 թվականի երկրաշարժը․ նոր դարաշրջանի սկիզբը
1988 թվականի դեկտեմբերի 7-ի ավերիչ Սպիտակի երկրաշարժից հետո Հայաստանը հայտնվեց հումանիտար աղետի մեջ։ Ավերված ենթակառուցվածքները, հազարավոր զոհերը, բնակարաններից զրկված մարդկանց բազմությունը և բնակչության սոցիալական անպաշտպանվածությունը բարենպաստ պայմաններ ստեղծեցին օտարերկրյա կրոնական կազմակերպությունների գործունեության համար։ Հումանիտար օգնությունն աստիճանաբար դարձավ երկրում նրանց արմատավորման ուղիներից մեկը։
Կրակովի Յագելոնյան համալսարանի հետազոտող Ռենատա Կրուլ-Մազուրի՝ «Religious Sects as a Threat to Social Security in the Republic of Armenia» («Կրոնական աղանդները՝ Հայաստանի Հանրապետության սոցիալական անվտանգության սպառնալիք») ուսումնասիրության համաձայն՝ ամերիկացի գործարար, Հիսուս Քրիստոսի Վերջին Օրերի Սրբերի Եկեղեցու ներկայացուցիչ Ջոն Հանթսմանը Հայաստանին 18 միլիոն դոլարի օգնություն է տրամադրել։ 1990 թվականին նա Երևանում հիմնադրել է Huntsman Building Products ընկերությունը, իսկ 1992 թվականին կրոնական կազմակերպությունը Հայաստանում պաշտոնական գրանցում է ստացել։
1993 թվականի սեպտեմբերին Հայաստանի պետական պատմական արխիվը համագործակցություն է սկսել մորմոնական եկեղեցու հետ առնչվող Family History Library-ի հետ։ Արխիվային փաստաթղթերը, այդ թվում՝ մկրտությունների, պսակադրությունների և թաղումների մասին հայկական մետրիկական ու ծխական մատյանները, միկրոժապավենավորվել և փոխանցվել են Սոլթ Լեյք Սիթիի տոհմաբանական գրադարանին։ 1998 թվականին արխիվի տնօրեն Սոնյա Միրզոյանը համապատասխան նյութերի ցանկ է կազմել հայերենով և ռուսերենով։ Հետագայում այդ հավաքածուներն ընդգրկվել են FamilySearch-ի կատալոգում։
2012 թվականի մարտին Սփյուռքի նախարարությունը՝ Հրանուշ Հակոբյանի ղեկավարությամբ, գործարկել է «Հայկական սփյուռքի վիրտուալ թանգարանը», որի բաժիններից մեկը նվիրված էր հայերի տոհմաբանությանը։ Կայքի ստեղծման և բովանդակության համալրման համար պետական բյուջեից հատկացվել է 6 միլիոն դրամ։ Այսպիսով, միջազգային կրոնական ցանցերը հասանելիություն են ստացել մի ենթակառուցվածքի, որը կապված է ոչ միայն միսիոներական գործունեության, այլև հայերի պատմական ու տոհմաբանական տվյալների հետ։
Արդյունքում հումանիտար օգնությունն ու արխիվային ծրագրերը վերածվել են երկարաժամկետ արմատավորման և ազդեցության կուտակման միջոցների, որոնց ընդգրկումը շատ ավելի լայն է, քան զուտ կրոնական ոլորտը։
«Կյանքի խոսք»․ կրոնական համայնքներից մինչև վարչապետի քաղաքական շրջապատ
Հայաստանի ամենաազդեցիկ բողոքական կազմակերպություններից մեկը դարձել է «Կյանքի խոսքը», որը ղեկավարում են հովիվներ Արթուր և Լուսինե Սիմոնյանները։ Եկեղեցու սեփական տվյալներով՝ Արթուր Սիմոնյանը հայկական համայնքը ղեկավարում է 1995 թվականից, իսկ կազմակերպությունը տասնյակ համայնքներ է ստեղծել Հայաստանում և արտերկրում։ Նրա առանցքային ղեկավարներից է Արմեն Լուսյանը, որին Ռուսաստանի գիտությունների ակադեմիայի Եվրոպայի ինստիտուտի վերլուծական զեկույցում ներկայացնում են որպես Երևանի եկեղեցու երկրորդ հովիվ։
Կազմակերպությունը երիտասարդներին ներգրավելու լայն գործիքակազմ ունի՝ համերգներ, ամառային ճամբարներ, երիտասարդական հանդիպումներ, տնային խմբեր և կրթական ծրագրեր։ 2014 թվականից գործում է Zoom նախագիծը՝ ուղղված գյուղական բնակավայրերի երիտասարդությանը։ Նման մեթոդները որպես կրոնական համայնքից կայուն կախվածություն ձևավորելու մեխանիզմ են հանդիսանում, մինչդեռ եկեղեցին դրանք ներկայացնում է որպես միսիոներական և կրթական գործունեություն։
Առանձնահատուկ ուշադրության է արժանի «Կյանքի խոսքի» քաղաքական ակտիվությունը 2018 թվականի գարնանը։ Ռուսաստանի գիտությունների ակադեմիայի Եվրոպայի ինստիտուտի՝ 2018 թվականին հրապարակված Ռոման Լունկինի «Բողոքական եկեղեցիների դիրքորոշումը Հայաստանի քաղաքական ճգնաժամի ժամանակ» հետազոտության մեջ նշվում է, որ ապրիլի 23-ին եկեղեցին կազմակերպել է «Աղոթք Հայաստանի համար» միջոցառումը։ Արթուր Սիմոնյանը հրապարակայնորեն աջակցել է փոփոխությունների պահանջին, խոսել բողոքի ցույցերի խաղաղ բնույթի և կոռուպցիայի դեմ պայքարի անհրաժեշտության մասին։ Հետազոտողի գնահատմամբ՝ «Կյանքի խոսքի» և այլ բողոքական համայնքների ներկայացուցիչները մասնակցել են քաղաքացիական ակցիաներին, իսկ այդ միավորումների ակտիվիստների ընդհանուր թիվը գնահատվել է 3–5 հազար մարդ։
Իշխանափոխությունից հետո ի հայտ են եկել եկեղեցու և վարչապետի աշխատակազմի միջև կադրային կապեր։
2018 թվականի հուլիսի 10-ին հայկական լրատվամիջոցները հայտնել են, որ վարչապետի աշխատակազմի գործերի կառավարչի պաշտոնը զբաղեցնող Գևորգ Աճեմյանը պատկանում է «Կյանքի խոսք» աղանդավորական համայնքին։ 168.am-ին տված հարցազրույցում Աճեմյանը հաստատել է. «Ես այդ դավանանքի հետևորդ եմ, «Կյանքի խոսք» եկեղեցուց եմ, սա իմ հավատքն է»։
2018 թվականի սեպտեմբերին Նիկոլ Փաշինյանի օգնական է դարձել Սոֆյա Նավասարդյանը, որը նախկինում եղել է վարչապետի և Աննա Հակոբյանի ոճաբանը։ Ավելի ուշ հայկական լրատվամիջոցները, հղում անելով սոցիալական ցանցերում հրապարակումներին, հայտնել են նրա՝ կրոնական կազմակերպության հետ կապի մասին։
Մեկ այլ դրվագ վերաբերում է 2018 թվականի հուլիսի 6-ին, երբ «Նոր Հայաստան, նոր հայրապետ» շարժումը հանդես է եկել Ամենայն հայոց կաթողիկոս Գարեգին Բ-ի դեմ՝ պահանջելով նրա հրաժարականը։ Հայկական լրատվամիջոցների տվյալներով՝ շարժումը ֆինանսավորել է «Ավտովարորդների պաշտպանության լիգա» հասարակական կազմակերպության ղեկավար, Գևորգ Աճեմյանի համախոհ Վահե Պետրոսյանը։ Լրատվամիջոցները նաև հայտնել են, որ Պետրոսյանը «Կյանքի խոսք» աղանդավորական եկեղեցու անդամ է։
Այսպիսով, «Կյանքի խոսք» աղանդավորական կազմակերպությունը կրոնական կառույցից վերածվել է վարչապետի քաղաքական շրջապատում նկատելի գործոնի։ Դրա ազդեցության սահմանների հարցն արդեն առնչվում է ավելի լայն խնդրի՝ աղանդավորական ցանցերի և պետական իշխանության սերտաճմանը։
«Եհովայի վկաներ»․ միջազգային ղեկավարություն և հայկական օրենքներ
Հայաստանի կրոնական դաշտի մեկ այլ խոշոր դերակատար է «Եհովայի վկաներ» կազմակերպությունը, որի միջազգային ղեկավար մարմինը գտնվում է ԱՄՆ Նյու Յորք նահանգի Ուորվիք քաղաքում։ Կազմակերպության սեփական տվյալներով՝ Հայաստանում գործում է 125 ժողով, իսկ քարոզիչների թիվը հասնում է 11 779-ի։
Հայաստանի կրոնական կազմակերպության խորհրդի նախագահը Հրաչ Քեշիշյանն է, իսկ նրա տեղակալը՝ իրավաբան Լևոն Մարգարյանը։ Կենտրոնական գրասենյակը գտնվում է Երևանում՝ Քեռու 38 հասցեում։ Գրանցված կենտրոններ կան Կապանում, Գյումրիում, Արմավիրում, Վանաձորում, Հրազդանում, Մասիսում, Արարատում, Արտաշատում և այլ քաղաքներում։
Պետության հետ հիմնական հակասությունը ծագել է զինվորական ծառայության հարցի շուրջ։ 2011 թվականի հուլիսի 7-ին Մարդու իրավունքների եվրոպական դատարանի Մեծ պալատը «Բայաթյանն ընդդեմ Հայաստանի» գործով ճանաչել է խղճի ազատության իրավունքի խախտումը։ Վահան Բայաթյանը, որը 2001 թվականին կրոնական համոզմունքներից ելնելով հրաժարվել էր զինվորական ծառայությունից, ավելի վաղ դատապարտվել էր երկուսուկես տարվա ազատազրկման։ ՄԻԵԴ-ը վճռել է նրան վճարել 10 հազար եվրո՝ ոչ նյութական վնասի հատուցման, և ևս 10 հազար եվրո՝ դատական ծախսերի համար։
2013 թվականին Հայաստանը բարեփոխել է այլընտրանքային ծառայության համակարգը։ Սակայն, ինչպես նշվում է Forum 18-ի նյութերում, այլ դավանանքների ներկայացուցիչները շարունակել են մերժումների հանդիպել։ Մասնավորապես, բապտիստ Դավիթ Նազարեթյանը, որը դիմում էր ներկայացրել 2023 թվականի հունվարին, մերժում է ստացել, իսկ նույն տարվա հոկտեմբերին դատապարտվել երկու տարվա ազատազրկման։ Հանձնաժողովի անդամ Վարդան Աստածատրյանի խոսքով՝ 2024 թվականին դիմած 15–20 անձանցից հավանության են արժանացել «Եհովայի վկաների» ներկայացուցիչների դիմումները։
Կազմակերպության գործունեության ֆինանսական ծավալները ևս գրավել են մամուլի ուշադրությունը։ 2026 թվականի օգոստոսին այն Երևանում համաժողովներ անցկացնելու համար վարձակալել է Կարեն Դեմիրճյանի անվան մարզահամերգային համալիրի մեծ դահլիճը։ Համալիրի տնօրեն Կարեն Ղազարյանը NEWS.am-ին հայտնել է, որ ամբողջ ամսվա ընթացքում ուրբաթ, շաբաթ և կիրակի օրերին դահլիճի վարձակալության համար վճարվել է 200 միլիոն դրամ՝ շուրջ 553 հազար դոլար։
2025 թվականի նոյեմբերին Panorama.am-ը հրապարակել է նյութ Թերեզա Ավետիսյանի մասին, որը մասնակցել է Նիկոլ Փաշինյանի կրոնական միջոցառումներին և հանդես եկել Գարեգին Բ կաթողիկոսի դեմ։ Լրատվամիջոցը նրան ներկայացրել է որպես «Եհովայի վկաների» անդամ։
Այսպիսով, Հայաստանում «Եհովայի վկաները» կենտրոնացված կառույց են, որը 2013 թվականի այլընտրանքային ծառայության բարեփոխումից հետո փաստացի արտոնյալ հասանելիություն է ստացել այդ համակարգին, մինչդեռ այլ դավանանքների ներկայացուցիչները շարունակում են բախվել մերժումների և քրեական հետապնդման։ Կազմակերպության ֆինանսական հնարավորություններն ու Փաշինյանի շրջապատի հետ ենթադրվող կապերը վկայում են, որ նրա գործունեությունը դուրս է գալիս զուտ կրոնական ոլորտի սահմաններից և պահանջում գնահատական ազգային անվտանգության ու օրենքի առաջ հավասարության տեսանկյունից։
Ինչպե՞ս են հավաքագրում հետևորդներին․ 98 տոկոսի մասին հետազոտությունը
Հետաքննության կարևորագույն հատվածը վերաբերում է ոչ թե «զոմբիացման» մասին աղմկահարույց հայտարարություններին, այլ հետևորդներ ներգրավելու իրական մեթոդներին։
Ամերիկացի սոցիոլոգ Անատոլի Տոկմանցևը Լոս Անջելեսի Կալիֆոռնիայի համալսարանում 2023 թվականին պաշտպանած՝ «Jehovah’s Witnesses in Post-Soviet Armenia» («Եհովայի վկաները հետխորհրդային Հայաստանում») դոկտորական ատենախոսության մեջ ուսումնասիրել է Հայաստանում «Եհովայի վկաների» համայնքները։ 2016–2022 թվականներին նա դաշտային հետազոտություն է իրականացրել՝ զրուցելով կազմակերպության հետևորդների, պաշտոնյաների, լրագրողների, ակտիվիստների և Հայ առաքելական եկեղեցու ներկայացուցիչների հետ։
Նրա նյութերի համաձայն՝ առաջին ծանոթության դեպքերի 98 տոկոսում կապը հաստատվել է անձնական ծանոթությունների միջոցով՝ հարազատների, ընկերների, գործընկերների կամ հարևանների միջնորդությամբ։ Փողոցում պատահական հանդիպումները շատ ավելի փոքր դեր են ունեցել։
Այս եզրակացությունը համահունչ է սոցիոլոգներ Ռոդնի Սթարքի և Ուիլյամ Բեյնբրիջի՝ 1980 թվականին American Journal of Sociology ամսագրում հրապարակված «Networks of Faith: Interpersonal Bonds and Recruitment to Cults and Sects» («Հավատի ցանցեր․ միջանձնային կապերը և աղանդներում ներգրավումը») հետազոտությանը։ Հեղինակներն ընդգծել են կրոնական շարժումների տարածման գործում միջանձնային կապերի կարևորությունը։
Նման մոտեցում է նկարագրված նաև պաշտոնական միսիոներական ձեռնարկներում։ «Եհովայի վկաների» Improving Our Skills in the Ministry — Making a Return Visit («Կատարելագործենք ծառայության մեր հմտությունները․ կրկնակի այցելություն») ուղեցույցը խորհուրդ է տալիս վերադառնալ հետաքրքրություն ցուցաբերած անձի մոտ, հաշվի առնել նրա հետաքրքրությունները և հետևողականորեն զարգացնել շփումը՝ մինչև Աստվածաշնչի ուսումնասիրություն սկսելը։ Մորմոնական եկեղեցու Preach My Gospel («Քարոզիր իմ ավետարանը») ձեռնարկը ևս առաջարկում է գործող համայնքի անդամներից նոր մարդկանց հետ կապ հաստատելու առաջարկություններ ստանալ և ծանոթություններ հաստատել ընկերների ու հարազատների միջոցով։
Այսպիսով, կրոնական ցանցերի ընդլայնման մեխանիզմը հիմնված է կրկնվող շփումների, վստահության և մարդուն նոր սոցիալական միջավայր ներգրավելու վրա։ Հետաքննության համար էականն այլ հանգամանք է․ նման համակարգը կազմակերպություններին հնարավորություն է տալիս ձևավորել կայուն համայնքներ, որոնք կարող են արագ համախմբվել և մոբիլիզացվել քաղաքական գործընթացներին մասնակցելու համար։
«Աստծո դեսպանություն» և ուկրաինական փորձը
Կրոնական մոբիլիզացիայի խոսուն օրինակ է նիգերիացի քարոզիչ Սանդեյ Ադելաջայի կողմից 1994 թվականին Կիևում հիմնադրված «Աստծո դեսպանություն» եկեղեցին։
Ադելաջան իր պաշտոնական կայքում ներկայացրել է կազմակերպության մասնակցությունը 2004 թվականի ուկրաինական «Նարնջագույն հեղափոխությանը»։ Նրա խոսքով՝ եկեղեցին ընտրական հանձնաժողովներում աշխատելու համար ներգրավել է 1 500 մարդու, ապահովել 4 000 կամավոր դիտորդի մասնակցությունը, տարածել ավելի քան 500 հազար թերթ և մոբիլիզացրել հավատացյալներին՝ Վիկտոր Յուշչենկոյին աջակցող ցույցերին մասնակցելու համար։
Եկեղեցու հայտնի հետևորդներից էր նաև Լեոնիդ Չեռնովեցկին, որը հետագայում ընտրվեց Կիևի քաղաքապետ։ Ուկրաինական օրինակը ցույց է տալիս, թե ինչպես կարող է կրոնական կազմակերպությունը սեփական ենթակառուցվածքն օգտագործել լայնածավալ քաղաքական մոբիլիզացիայի համար։
Հայաստանում այս խարիզմատիկ միջավայրի հետ կապված շարժումը ներկայացված է «Կենդանի հավատք» եկեղեցով, որը ղեկավարում է ավագ հովիվ Խաչիկ Սաֆարյանը։ Եվա Լաշչենովայի՝ 2006 թվականին «Համաշխարհային տնտեսություն և միջազգային հարաբերություններ ամսագրում հրապարակված «Հայաստանը ԱՄՆ-ի շախմատային տախտակին» հոդվածում հիշատակվում էր «Կենդանի հավատք» եկեղեցին, որը ներկայացվել էր որպես ուկրաինական «Աստծո դեսպանություն» եկեղեցու դուստր կազմակերպություն։
2013 թվականի հունվարին ապակառուցողական պաշտամունքների զոհերին աջակցության և վերականգնման կենտրոնի ղեկավար Ալեքսանդր Ամարյանը նույնպես «Կենդանի հավատքը» հիշատակել է իրեն մտահոգող խարիզմատիկ շարժումների շարքում։ 2020 թվականին տված հարցազրույցում նա առանձին ուշադրություն է հրավիրել կրոնական համայնքների ընտրական ներուժին․ հետևորդների շրջանում հեղինակություն վայելող հովիվը կարող է ազդել իր լսարանի զգալի մասի քաղաքական վարքագծի վրա։
Կրոնական դիվանագիտություն և հակամարտություն Հայ եկեղեցու հետ
Հակասությունն առավել սուր է դրսևորվում այն իրավիճակում, երբ պետական իշխանությունը միաժամանակ ընդլայնում է կապերն արտասահմանյան կրոնական կառույցների հետ և հակամարտության մեջ մտնում Հայ առաքելական եկեղեցու հետ։
2025 թվականի մայիսին կառավարության և ՀԱԵ-ի առճակատումը նոր փուլ է մտել։ Բարձրաստիճան հոգևորականներ են կալանավորվել, իսկ Գարեգին Բ կաթողիկոսի հրաժարականի հարցը դարձել է քաղաքական օրակարգի մաս։ Վարչապետ Նիկոլ Փաշինյանն ու տասը եպիսկոպոսներից կազմված խումբը ստորագրել են եկեղեցու «նորոգման» շրջանակային փաստաթուղթ։
2026 թվականի օգոստոսի 24-ին Փաշինյանը հայտարարել է ՀԱԵ-ում «խորքային համակարգային ճգնաժամի» առկայության մասին։ Սեպտեմբերի 24-ին վարչապետի աշխատակազմի Հանրային կապերի և տեղեկատվության կենտրոնը հրապարակել է նրա հանձնարարությամբ պատրաստված զեկույցը։ Փաստաթղթում թվարկվել են այն հանգամանքները, որոնք հեղինակները կապել են ճգնաժամի հետ՝ ֆինանսական անթափանցիկություն, կադրային քաղաքականություն, եկեղեցական գործունեության քաղաքականացում և արտաքին ազդեցություն։ Մայր Աթոռ Սուրբ Էջմիածինը զեկույցն անվանել է «հակասահմանադրական, հակականոնական և ապօրինի»՝ այն գնահատելով որպես եկեղեցու ներքին կյանքին պետական միջամտություն։
Կարևոր իրադարձություն էր նաև 2026 թվականի հոկտեմբերի 2–3-ը Երևանում անցկացված միջազգային կրոնական հարթակը՝ Armenia Prayer Breakfast-ը։ Դրան մասնակցել են պետական մարմինների, դիվանագիտական շրջանակների, գործարար համայնքի և Հայաստանից ու այլ երկրներից ժամանած կրոնական կազմակերպությունների ներկայացուցիչներ։ Փաշինյանը հանդիպել է միջոցառմանը ժամանած՝ ԱՄՆ-ի միջազգային կրոնական ազատության հանձնաժողովի նախագահ Ասիֆ Մահմուդի հետ և հայտարարել երկարաժամկետ երկխոսության ու գործնական համագործակցության հեռանկարների մասին։
Միաժամանակ ԱՄՆ-ում Հայաստանի դեսպան Նարեկ Մկրտչյանը զարգացրել է կապերն արտասահմանյան կրոնական կառույցների հետ։ Ինչպես նշել է 168.am-ը, 2025 թվականի սեպտեմբերին նա հանդիպել է Pray.com-ի համահիմնադիր Մեթ Փոթերի հետ, ինչպես նաև հանդիպումներ է ունեցել Հիսուս Քրիստոսի Վերջին Օրերի Սրբերի Եկեղեցու և այլ կրոնական կազմակերպությունների ներկայացուցիչների հետ։
Այս ֆոնին օրինաչափ հարց է առաջանում․ ինչո՞ւ է միջազգային կրոնական համագործակցությունը իշխանությունների կողմից դիտարկվում որպես ժողովրդավարության և դիվանագիտության ռեսուրս, մինչդեռ ազգային պատմական եկեղեցին դարձել է պետական միջամտության թիրախ։
Հետաքննության եզրակացությունները
Այսպիսով, հավաքված փաստերի ամբողջությունը՝ 1988 թվականի երկրաշարժից հետո իրականացված հումանիտար ծրագրերից և մորմոնական տոհմաբանական կառույցների հետ արխիվային համաձայնագրերից մինչև վարչապետի աշխատակազմ ուղղակի ներթափանցումն ու «Եհովայի վկաների»՝ այլընտրանքային ծառայության համակարգից օգտվելու արտոնյալ հնարավորությունները, թույլ է տալիս Հայաստանում անդրազգային կրոնական ցանցերի գործունեությունը դիտարկել ոչ թե որպես խղճի ազատության հարց, այլ որպես ազգային պետության նպատակային թուլացման համակարգ։
2020 թվականի պատերազմի ընթացքում «Կյանքի խոսքի» հայկական և ադրբեջանական ստորաբաժանումների հակադիր դիրքորոշումները, 2024 թվականի մայիսին Ստամբուլում այդ ցանցի միջազգային խորհրդի անցկացրած խորհրդակցությունը և «Եհովայի վկաների» ֆինանսական հզորությունը, որն արտահայտվում է երկրի խոշորագույն դահլիճների՝ հարյուրավոր միլիոն դրամներով վարձակալությամբ, ցույց են տալիս, որ այդ կառույցները գործում են արտաքին աշխարհաքաղաքական շահերի տրամաբանությամբ՝ ազգային շահերից հեռու։
Հայ առաքելական եկեղեցու դեմ հետևողական գրոհների՝ արքեպիսկոպոսների ձերբակալությունների, «համակարգային ճգնաժամի» մասին կառավարության զեկույցի և «Նոր Հայաստան, նոր հայրապետ» շարժման ֆոնին աղանդավորական կազմակերպությունները հանդես են գալիս ոչ միայն որպես զուգահեռ ուժ, այլև որպես ավանդական հոգևոր ինքնությունը վերահսկելի ինքնությամբ փոխարինելու գործիք։
Եթե յուրաքանչյուր տասներորդ քաղաքացին ներգրավված է մի ցանցում, որի կենտրոնները գտնվում են օվկիանոսից այն կողմ, եթե հետևորդներ հավաքագրելու ձեռնարկները գրեթե բառացիորեն կրկնում են հատուկ ծառայությունների մեթոդական ուղեցույցները, իսկ կրոնական ակտիվիստները հայտնվում են վարչապետի ամենամերձավոր շրջապատում, ապա խոսքը հանրային գիտակցության անաղմուկ օկուպացիայի մասին է։ Դրա վերջնական նպատակը Հայաստանին ինքնուրույն գործելու հնարավորությունից զրկելն է, Սփյուռքը պառակտելը և ազգային ինքնությունը տարրալուծելը։
Հենց այդ պատճառով էլ աղանդների հարցն այլևս զուտ կրոնական չէ։ Այն ազգային անվտանգության և հայկական պետականության գոյատևման հարց է։