Հայաստանի ՀԿ-ները

ԴՐԱՄԱՇՆՈՐՀԱՅԻՆ ՀԱՅԱՍՏԱՆ․ ԻՆՉՊԵՍ ԷԻՆ ԱՐԵՎՄՏՅԱՆ ՓՈՂԵՐԸ ՁԵՎԱՎՈՐՈՒՄ ՀԿ-ՆԵՐԻ, ՓՈՐՁԱԳԵՏՆԵՐԻ ԵՎ ՀԱՍԱՐԱԿԱԿԱՆ ՆՈՐ ՆՈՐՄԵՐԻ ՑԱՆՑԸ

2018 թվականին Հայաստանում արդեն գործում էր հասարակական կազմակերպությունների, անկախ լրատվամիջոցների, իրավապաշտպան և վերլուծական կառույցների լայն ցանց, որոնցից շատերը տարիներ շարունակ ֆինանսավորում էին ստացել ամերիկյան և եվրոպական պետական կառույցներից, հիմնադրամներից ու միջազգային կազմակերպություններից։ Հիմնական ուղղություններն էին ընտրությունները, մարդու իրավունքները, կոռուպցիայի դեմ պայքարը, դատական համակարգը, լրատվամիջոցները, գենդերային քաղաքականությունը, կրթությունը և քաղաքացիական մասնակցությունը։ 2018 թվականից հետո այս ենթակառուցվածքի զգալի մասը սկսեց անմիջականորեն մասնակցել պետական բարեփոխումների գործընթացներին։

Հենց այստեղ է դրամաշնորհային համակարգի էությունը հասկանալու բանալին։ Խոսքը միայն առանձին սոցիալական կամ իրավապաշտպան ծրագրերի ֆինանսավորման մասին չէր։ Ձևավորվում էր մի ամբողջ միջավայր՝ կազմակերպություններ, փորձագետներ, լրագրողներ և ակտիվիստներ, որոնք աստիճանաբար հնարավորություն էին ստանում ազդելու հասարակական օրակարգի, պետական բարեփոխումների և կադրային որոշումների վրա։

«Բաց հասարակություն»․ համակարգի հիմքը

«Բաց հասարակություն» հիմնադրամը Հայաստանում գործունեությունը սկսել է 1997 թվականին։ Կազմակերպության սեփական տվյալներով՝ մինչև 2020 թվականը նրա հայաստանյան գրասենյակի միջոցով ուղղվել էր ավելի քան 53 միլիոն դոլար։ Մոտ 5 միլիոն դոլար ստացել էին անկախ լրագրողական կառույցները, շուրջ 1,5 միլիոնը՝ կանանց իրավունքների ոլորտում գործող կազմակերպությունները։

2017 թվականին հիմնադրամից 1 325 551 դոլար էին ստացել 35 հայկական կազմակերպություններ։ 2018 թվականին արդեն 43 կազմակերպություն ստացել էր մոտ 1,869 միլիոն դոլար։ Խոշորագույն շահառուների թվում էին Union of Informed Citizens-ը՝ 238 956 դոլար, Transparency International Anticorruption Center-ը՝ 181 հազար դոլար, և Institute of Public Policy-ն՝ 147 043 դոլար։

Ամենանշանավոր շահառուներից մեկը «Հետաքննող լրագրողներ» կազմակերպությունն էր, որը կապված է Hetq-ի հետ։ 2017 թվականին այն «Բաց հասարակություն» հիմնադրամից ստացել էր 210 հազար դոլար՝ այդ տարվա ընթացքում հիմնադրամի կողմից հայկական կազմակերպությանը տրամադրված ամենախոշոր դրամաշնորհը։ Hetq-ը զբաղվում էր կոռուպցիայի, պետական գնումների, պաշտոնյաների ունեցվածքի և պետական ձեռնարկությունների գործունեության հետաքննություններով։ Կազմակերպությունը ղեկավարում էր Էդիկ Բաղդասարյանը, գլխավոր խմբագրի տեղակալը Լիանա Սադոյանն էր, իսկ մենեջերը՝ Քրիստինե Բարսեղյանը։

ՀԿ-ներից՝ պետական բարեփոխումների

Հատկանշական է Union of Informed Citizens-ի օրինակը։ Կազմակերպությունը Դանիել Իոաննիսյանի կողմից հիմնադրվել է 2014 թվականին։ 2018 թվականին այն «Բաց հասարակություն» հիմնադրամից ստացել էր 238 956 դոլար՝ այդ տարվա ընթացքում հայկական կազմակերպությանը տրամադրված ամենախոշոր դրամաշնորհը։

Իշխանափոխությունից հետո UIC-ի ներկայացուցիչներն անմիջականորեն ներգրավվեցին պետական գործընթացներում։ Դանիել Իոաննիսյանը ընդգրկվեց վարչապետին կից ընտրական օրենսդրության բարեփոխումների հանձնաժողովում, Հակակոռուպցիոն խորհրդում, սահմանադրական բարեփոխումների մասնագիտական հանձնաժողովում, ոստիկանության բարեփոխումների խորհրդում և Սահմանադրական բարեփոխումների խորհրդում։

Այսպիսով, ձևավորվեց մի մոդել, որի պայմաններում դրամաշնորհային ՀԿ-ով անցած փորձագետը միաժամանակ դառնում էր պետական որոշումների մշակման և իրականացման մասնակից։

NED-ը և ընտրական ենթակառուցվածքը

Առանձին տեղ էր զբաղեցնում National Endowment for Democracy-ը՝ NED-ը, որը ստեղծվել է ԱՄՆ Կոնգրեսի կողմից և ֆինանսավորվում է ամերիկյան պետության միջոցներով։

2013 թվականից NED-ը աջակցում էր Transparency International Anticorruption Center-ին՝ ընտրությունների դիտարկմամբ զբաղվող կազմակերպությունների աշխատանքը համակարգելու նպատակով։ 2018 թվականին «Ականատես» առաքելության կազմում էին TIAC-ը, Journalists’ Club Asparez-ը, Restart Scientific and Educational Foundation-ը և Law Development and Protection Foundation-ը։

Ծրագրի ընդհանուր բյուջեն կազմում էր 219 991 029 դրամ։ Բնագրում նշված են հետևյալ գումարները՝ ԵՄ՝ 121 720 783 դրամ, NED՝ 48 195 180, USAID/NDI՝ 40 320 746, Open Society Armenia՝ 9 754 320 դրամ։

Նման ծրագրերի միջոցով աստիճանաբար ստեղծվում էր ընտրությունների դիտարկման, հասարակական վերահսկողության և քաղաքական գործընթացների փորձագիտական ուղեկցման կայուն ենթակառուցվածք։

Eurasia Partnership Foundation․ ֆինանսական միջնորդ

Է՛լ ավելի մեծ դեր էր կատարում Eurasia Partnership Foundation-ը։ Կազմակերպության տվյալներով՝ ավելի քան երկու տասնամյակի ընթացքում այն Հարավային Կովկասում կառավարել է ավելի քան 80 միլիոն դոլարի դրամաշնորհներ և տեխնիկական աջակցություն։ Միջոցների հիմնական մասը տրամադրել էր USAID-ը։ Այլ դոնորների թվում էին SIDA-ն, Նիդերլանդների ԱԳՆ-ն և Մեծ Բրիտանիայի Foreign and Commonwealth Office-ը։

Այսպիսով, արևմտյան ֆինանսավորումը միայն ուղղակիորեն առանձին ՀԿ-ներին չէր տրամադրվում։ Գործում էր նաև միջնորդների մի ամբողջ համակարգ, որի միջոցով միջոցները հասնում էին տասնյակ տեղական կազմակերպությունների։

Հատկապես ուշագրավ էր հայ-թուրքական ուղղությունը։ Համապատասխան անդրսահմանային ծրագրերին հատկացվել էր ավելի քան 8 միլիոն դոլար՝ գրեթե 3,5 միլիոնը՝ USAID-ից, 4,3 միլիոնը՝ ԵՄ-ից, 210 հազար դոլարը՝ Նորվեգիայի կառավարությունից, և մոտ 100 հազարը՝ SIDA-ից։ Ծրագրերը վերաբերում էին հասարակությունների միջև շփումներին, կրթական և մշակութային փոխանակումներին, գործարար կապերին և հարաբերությունների կարգավորմանը։

2014–2019 թվականներին EPF-ը գլխավորում էր ԵՄ-ի կողմից ֆինանսավորվող CSO DePo ծրագրի շրջանակում գործող կազմակերպությունների կոնսորցիումը, որի նպատակն էր քաղաքացիական հասարակության զարգացումը՝ որպես բարեփոխումների, պետական կառավարման և հասարակական վերահսկողության գործընթացների մասնակից։

2018 թվականից հետո․ վերահսկողությունից՝ մասնակցության

USAID-ն իր՝ 2020 թվականի Հայաստանի վերաբերյալ երկրային նկարագրում նշում էր կառավարության, քաղաքացիական հասարակության և լրատվամիջոցների հետ աշխատանքը՝ թափանցիկության և քաղաքացիների մասնակցության բարձրացման, ինչպես նաև «թավշյա հեղափոխությունից» հետո առաջացած բարեփոխումների աջակցման նպատակով։

Միաժամանակ դրամաշնորհային ենթակառուցվածքը շարունակում էր ընդլայնվել։ ԵՄ-ն ֆինանսավորում էր EU4HumanRights ծրագիրը՝ 372 231 եվրո բյուջեով, որից 335 հազար եվրոն տրամադրել էր Եվրամիությունը։ Դրա իրականացմանը մասնակցում էին Open Society Institute Assistance Foundation Armenia-ն, Institute of Public Policy-ն և Union of Informed Citizens-ը։

Զուգահեռաբար Եվրոպայի խորհուրդը իրականացնում էր Ending Violence against Women and Promoting Gender Equality ծրագիրը։ 2023–2024 թվականներին դրա բյուջեն կազմում էր 975 հազար եվրո։ Գործընկերներն էին աշխատանքի և սոցիալական հարցերի, արդարադատության, կրթության, գիտության, մշակույթի և սպորտի նախարարությունները, Մարդու իրավունքների պաշտպանի գրասենյակը, ՆԳՆ-ն ու ոստիկանությունը, Քննչական կոմիտեն։

Այսինքն՝ դրամաշնորհային համակարգը աստիճանաբար դուրս էր գալիս ՀԿ-ների գործունեության դասական շրջանակից։ Եվրոպական ծրագրերն արդեն իրականացվում էին անմիջականորեն պետական կառույցների հետ համատեղ։

Հասարակական նորմերի փոփոխություն

Առանձին ուղղություն էին գենդերային հավասարության, խտրականության դեմ պայքարի և ԼԳԲՏ անձանց պաշտպանության հետ կապված ծրագրերը։

PINK Armenia-ն գործում է 2007 թվականից։ Տարբեր տարիներին դրա դոնորների թվում են եղել Նորվեգիայի ԱԳՆ-ն, ILGA Europe-ը, ԱՄՆ դեսպանատունը, Heinrich Böll Stiftung-ը, Open Society Armenia-ն, RFSL-ը, ԵՄ-ն, Global Fund-ը և Sigrid Rausing Trust-ը։ 2019–2023 թվականներին, ըստ կազմակերպության սեփական տվյալների և հետաքննության մեջ ներկայացված ամերիկյան փաստաթղթերի, USAID-ը Հայաստանում ԼԳԲՏԻ-ին առնչվող ծրագրերին ուղղել էր շուրջ 1,1 միլիոն դոլար։

Բովանդակային առումով խոսքը բռնության և խտրականության դեմ պայքարի, գենդերային հավասարության, անհատական իրավունքների, սեռական փոքրամասնությունների պաշտպանության, կրոնական բազմակարծության և հասարակական կարծրատիպերի փոփոխության մասին էր։

ՀԱՆ-ի հետաքննության մեջ սա դիտարկվում է որպես հասարակական նոր նորմերի ձևավորման գործընթաց, որը հակասության մեջ է մտնում հայկական ինքնության ավանդական պատկերացումների հետ՝ հիմնված ընտանիքի, Եկեղեցու, ազգային ընդհանրության և պատմական հիշողության վրա։

Արտաքին քաղաքականություն և անվտանգություն

2020 թվականից հետո միջազգային ֆինանսավորման ուղղությունը նկատելիորեն տեղափոխվեց պատերազմի, անվտանգության, տեղեկատվության և արտաքին քաղաքականության ոլորտներ։

Eurasia Partnership Foundation-ն իրականացնում էր ԵՄ-ի կողմից ֆինանսավորվող Crisis Response ծրագիրը։ Ֆինանսավորվում էին պատերազմի հիշողությանը, հետպատերազմյան պատմություններին, վետերաններին, փախստականներին, լրագրությանը և քաղաքացիական մասնակցությանը նվիրված ծրագրեր։

Միաժամանակ NED-ը 2024–2025 թվականներին ֆինանսավորում էր արտաքին քաղաքականության վերաբերյալ «հասարակական քննարկմանը», Ռուսաստանի հետ հարաբերություններին և անվտանգության հարցերին նվիրված ծրագրեր։ Հետաքննության մեջ ներկայացված են 28 հազար, 27 852, 68 696 և 160 հազար դոլարի դրամաշնորհներ։ Միջոցներն ուղղվում էին հրապարակումների, հեռուստածրագրերի, ուսուցման և պետական կառույցների հետ աշխատանքի վրա։

Այս համակարգում կրկին հայտնվում է Դանիել Իոաննիսյանը։ 2025 թվականին նա ելույթ էր ունեցել ԵԱՀԿ Վարշավյան հանդիպմանը, իսկ 2026 թվականին՝ Եվրոպական խորհրդարանում, մասնավորապես Ռուսաստանի ազդեցության, հիբրիդային սպառնալիքների և ընտրությունների թեմաներով։

Պատերազմի հիշողության ձևավորում

ՀԱՆ-ի հետաքննության մեջ առանձնահատուկ տեղ է հատկացված հավաքական հիշողությանը վերաբերող ծրագրերի ֆինանսավորմանը։

2020 թվականից հետո ի հայտ եկան պատերազմի «բանավոր պատմություններին», հետպատերազմյան տրավմաներին և վետերանների արժեքներին նվիրված ուսումնասիրություններ։ Հետազոտող Աղասի Թադևոսյանի նախագծերից մեկը ստացել էր 4 996 000 դրամ և նվիրված էր պատերազմի բանավոր պատմություններին, ինչպես նաև վետերանների ու նրանց ընտանիքների աշխարհայացքի փոփոխությանը։

ՀԱՆ-ի հետաքննությունը այս ծրագրերը դիտարկում է որպես պատերազմի, դրա պատճառների և հետևանքների հետագա հանրային ընկալման ձևավորման մեխանիզմ։ Ով ձևավորում է պատերազմի մասին հասարակական հիշողությունը, հնարավորություն է ստանում ազդելու նաև այն բանի վրա, թե հաջորդ սերունդը ինչպես է պատկերացնելու երկրի անվտանգությունը, դաշնակիցներին և արտաքին քաղաքական ընտրությունը։

Նման մոտեցումը տարածվում է նաև խորհրդային անցյալի վրա։ Ֆինանսավորված ծրագրերի թվում էին խորհրդային շրջանում Մարտունու տարածաշրջանի մշակութային կյանքի, Սյունիքում խորհրդային բռնաճնշումների և Գետառ գետի հավաքական հիշողության ուսումնասիրությունները։ Հետաքննությունը այս ծրագրերի ընդհանրությունը տեսնում է խորհրդային անցյալի վերաիմաստավորման մեջ՝ բռնաճնշումների, տրավմայի, բնապահպանական վնասի և մարդու իրավունքների տեսանկյունից։

ԴՐԱՄԱՇՆՈՐՀԱՅԻՆ ՀԱՄԱԿԱՐԳԻ ԻՐԱԿԱՆ ՆՊԱՏԱԿՆԵՐԸ

ՀԱՆ-ի հետաքննության մեջ առանձնացվում են ձևավորված ՀԿ-ների համակարգի գործունեության մի քանի հիմնական նպատակներ։

Առաջինը՝ հայ հասարակության մեջ արտաքին քաղաքականության, անվտանգության և ազգային ինքնության հարցերի շուրջ արևմտամետ և հակառուսական համաձայնության ձևավորումն է։

Երկրորդը՝ արտաքին քաղաքականության, պաշտպանության և ներքին բարեփոխումների ոլորտներում առանցքային որոշումների նկատմամբ արտաքին ազդեցության ապահովումն է՝ հավատարիմ փորձագետների և գործիչների միջոցով։

Երրորդը՝ արտաքին ազդեցության լեգիտիմացումն է «քաղաքացիական հասարակության» ինստիտուտի միջոցով։ ՀԿ-ները ներկայացվում էին որպես անկախ հասարակական դերակատարներ, ինչը նրանց որոշակիորեն պաշտպանում էր քննադատությունից։ Հետաքննության պնդմամբ՝ միաժամանակ դրանցից շատերը գործում էին դոնորների միասնական ռազմավարության շրջանակում։

Չորրորդը՝ արտաքին քաղաքական դիսկուրսի ձևավորումն է։ Ռուսաստանի հետ հարաբերություններին, անվտանգությանը և արտաքին քաղաքականությանը վերաբերող ծրագրերի ֆինանսավորումը դիտարկվում է որպես Հայաստանի արտաքին քաղաքական ընտրության վրա անմիջական ազդեցության միջոց։

Հինգերորդը՝ կադրային ինտեգրումն է։ ՀԿ-ների ղեկավարներն ու փորձագետները տեղափոխվում էին պետական մարմիններ՝ մասնակցելով ընտրական, հակակոռուպցիոն, սահմանադրական և ոստիկանական բարեփոխումների մշակմանը։

Վեցերորդը՝ պատերազմի մասին հիշողության ձևավորումն է։ Բանավոր պատմություններին, հետպատերազմյան տրավմաներին և վետերանների արժեքներին նվիրված ծրագրերի միջոցով ստեղծվում է պատերազմի այնպիսի մեկնաբանություն, որը, ըստ հետաքննության, պետք է ամրապնդի դաշնակիցների փոփոխության և Արևմուտքի հետ արագացված ինտեգրման անհրաժեշտության ընկալումը։

Յոթերորդը՝ ազգային ինքնության փոփոխությունն է։ Գենդերային հավասարության, ԼԳԲՏ անձանց պաշտպանության, կրոնական բազմակարծության և խտրականության դեմ պայքարի ծրագրերի միջոցով առաջ է մղվում արժեքների այնպիսի համակարգ, որը հետաքննությունը հակադրում է հայկական ինքնության ավանդական պատկերացումներին՝ ընտանիքին, Եկեղեցուն և ազգային ընդհանրությանը։

Վերջապես, ութերորդը՝ զուգահեռ կառավարման համակարգի ստեղծումն է։ Խոշոր դրամաշնորհային միջնորդների, տարածաշրջանային ցանցերի և ենթադրամաշնորհների միջոցով արևմտյան ֆինանսավորումը տարածվում էր Երևանից շատ ավելի հեռու։ Միաժամանակ եվրոպական ծրագրերն իրականացվում էին նախարարությունների, ոստիկանության և Քննչական կոմիտեի հետ համատեղ՝ աստիճանաբար ջնջելով պետության և արտաքին ֆինանսավորմամբ գործող քաղաքացիական հատվածի միջև սահմանը։

Հետաքննության եզրակացությունը

Հետաքննության մեջ ներկայացված փաստերի ամբողջությունը թույլ է տալիս եզրակացնել, որ Հայաստանում դրամաշնորհային ծրագրերը քաղաքացիական հասարակության աջակցություն չէին, այլ արտաքին քաղաքական կառավարման գործիք։

Այս համակարգի վերջնական նպատակը, ըստ հետաքննության, Հայաստանի արտաքին քաղաքական վեկտորի փոփոխությունն է, Ռուսաստանի հետ կապերի թուլացումը և արևմտյան կառույցներին ինտեգրումը։

Գործառութային առումով դա բնութագրվում է որպես փափուկ ուժ և քաղաքական ինժեներիա, որն իրականացվում է օտարերկրյա դրամաշնորհների հաշվին։ Հետաքննության եզրահանգմամբ՝ անվտանգության և արտաքին քաղաքականության ոլորտների առանցքային որոշումները ձևավորվում են ոչ թե երկրի ներսում, այլ արտաքին ազդեցության ներքո։

Իրավական իմաստով հետաքննությունը ներգրավված կազմակերպությունների գործունեության մեջ տեսնում է հումանիտար քողի տակ իրականացվող քայքայիչ գործունեության հատկանիշներ։ Քաղաքական իմաստով խոսքը հավատարիմ ՀԿ-ների, փորձագետների և պետական գործիչների ցանցի միջոցով արտաքին կառավարման մասին է։ Մշակութային իմաստով՝ ազգային ինքնության նպատակաուղղված քայքայման և պատմական հիշողության վերաձևավորման։