Լիլիթ Մակունց

ԼԻԼԻԹ ՄԱԿՈՒՆՑ․ Ո՞Վ ՈՒՄ ԻՇԽԱՆՈՒԹՅԱՆ ԴԱՍԵՐ ՏՎԵՑ

Քաղաքական կապեր, ոչ բռնի դիմադրության նախապատրաստման դասընթացներ, հակասություններ ԱՄՆ-ի հայկական համայնքի հետ, 541,9 հազար դոլարի պայմանագիր, անշարժ գույք և եղբոր բիզնեսը․ սրանք Հակակոռուպցիոն ազգային նախաձեռնության (ՀԱՆ) հետաքննության հիմնական փաստերն են։

Լիլիթ Մակունցը Ռուս-հայկական համալսարանի դասախոսից հասել է մինչև ԱՄՆ-ում Հայաստանի դեսպանի և Նիկոլ Փաշինյանի աշխատակազմի ղեկավարի պաշտոնները։ ՀԱՆ -ի հետաքննությունն ուսումնասիրում է նրա քաղաքական կենսագրությունը, պետական պաշտոններում կայացրած որոշումները, ֆինանսական դրությունը և ընտանիքի գործարար կապերը։

Հետաքննության գլխավոր հարցն այն է, թե Փաշինյանի երկարամյա վստահությունն ինչպես է նպաստել Մակունցի պաշտոնեական առաջխաղացմանը, և ինչ հարցեր են մինչ օրս մնում առանց հրապարակային պատասխանների։

Քաղաքական կարիերան սկսվել է դեռևս 2018 թվականից շատ առաջ

Լիլիթ Կամոյի Մակունցը ծնվել է 1983 թվականի նոյեմբերի 7-ին՝ Երևանում։ 1999 թվականին ավարտել է թիվ 195 միջնակարգ դպրոցը, 2003 թվականին՝ Երևանի պետական համալսարանի ռոմանագերմանական բանասիրության ֆակուլտետի բակալավրիատը, 2005 թվականին՝ մագիստրատուրան, իսկ 2014 թվականին ստացել է բանասիրական գիտությունների թեկնածուի աստիճան։ 2005-2019 թվականներին դասավանդել է Ռուս-հայկական համալսարանում։

2004 թվականին Մակունցը միացել է Հայաստանի լիբերալ կուսակցությանը, հետագայում ընդգրկվել դրա քաղաքական խորհրդում և ղեկավարել երիտասարդական կազմակերպությունը։ 2008 թվականի նախագահական ընտրություններից հետո նա միացել է «ՀԻՄԱ» ընդդիմադիր երիտասարդական շարժմանը, որտեղից էլ սկսվել է նրա համագործակցությունը Նիկոլ Փաշինյանի հետ։

2012 թվականի խորհրդարանական ընտրություններին Մակունցն առաջադրվել է Լևոն Տեր-Պետրոսյանի գլխավորած Հայ ազգային կոնգրեսի համամասնական ցուցակով՝ 59-րդ համարի ներքո։ Փաշինյանը ցուցակում յոթերորդն էր։ Նույն թվականի մայիսին Մակունցը հայտարարել է Լիբերալ կուսակցությունից դուրս գալու մասին, սակայն հետագայում մասնակցել է 2013 թվականին ստեղծված «Քաղաքացիական պայմանագիր» նախաձեռնության ձևավորմանը։ 2015 թվականին այն վերածվել է քաղաքական կուսակցության։

2018 թվականի հեղափոխությունից հետո «ՀԻՄԱ»-ի նախկին անդամներից շատերը պետական պաշտոններ ստացան։ Նրանց թվում էին Մակունցը, Արայիկ Հարությունյանը, Հակոբ Արշակյանը և Փաշինյանի ապագա թիմի այլ ներկայացուցիչներ։

Այսպիսով՝ 2018 թվականի մայիսի 12-ին Մակունցին մշակույթի նախարար նշանակելը նրա քաղաքական գործունեության սկիզբը չէր։ Այդ ժամանակ նա արդեն շուրջ տասը տարի համագործակցում էր ապագա վարչապետի ընդդիմադիր շրջապատի հետ։

ԱՄՆ-ում ուսուցում և ոչ բռնի դիմադրության դասընթացներ

2014-2018 թվականներին Մակունցը պայմանագրային հիմունքներով աշխատել է Երևանում գործող գերմանական Ֆրիդրիխ Էբերտի հիմնադրամի գրասենյակում, իսկ 2016-2018 թվականներին՝ ամերիկյան Խաղաղության կորպուսի (Peace Corps) ներկայացուցչությունում։ Հրապարակային աղբյուրները հաստատում են, որ նա մասնակցել է ամերիկացի կամավորների լեզվական պատրաստությանը։ Սակայն նրա պաշտոնական կենսագրության մեջ ամբողջությամբ ներկայացված չեն աշխատանքի պարտականություններն ու պայմանագրի պայմանները։

Նրա գործունեության առանձին ուղղություն կապված էր 2002 թվականին Վաշինգտոնում հիմնադրված Ոչ բռնի հակամարտությունների միջազգային կենտրոնի (ICNC) հետ։

2015 թվականի հունիսի 7-12-ը Մակունցը մասնակցել է Թաֆթսի համալսարանի Ֆլեթչերի իրավունքի և դիվանագիտության դպրոցի ամառային վեցօրյա ծրագրին՝ Fletcher Summer Institute-ին։ Մասնակիցներն ուսումնասիրել են բողոքի շարժումների կազմակերպումը, զանգվածային մոբիլիզացումը, ռազմավարական պլանավորումը, քաղաքացիական դիմադրության մարտավարությունն ու ոչ բռնի կարգապահության պահպանման եղանակները։

2016 թվականին Մակունցը ստացել է ICNC Curriculum Fellow կարգավիճակ և մշակել ոչ բռնի պայքարի պատմությանն ու ռազմավարություններին նվիրված առցանց դասընթաց։ Նույն թվականին նա Ռուս-հայկական համալսարանում նախաձեռնել է քաղաքացիական դիմադրության ակադեմիական դասընթաց։

2017 թվականին Մակունցը «Քաղաքացիական գիտակցություն» կազմակերպության հիմնադիրներից Լուսինե Առաքելյանի հետ մշակել է Nonviolent Struggle: Why and How It Works («Ոչ բռնի պայքար․ ինչու և ինչպես է այն գործում») դասընթացը։ Այն անցկացվել է 2017 թվականի հոկտեմբերի 2-ից նոյեմբերի 20-ը և նախատեսված էր հայ ակտիվիստների, հասարակական շարժումների կազմակերպիչների, դասախոսների ու ուսանողների համար։

2018 թվականի մայիսի 10-ին՝ մշակույթի նախարար նշանակվելուց երկու օր առաջ, Մակունցը ICNC հարթակում հրապարակել է «թավշյա հեղափոխությանը» նվիրված հոդված։ Նա վերլուծել է զանգվածային մոբիլիզացման, փողոցների շրջափակման, գործադուլների, բողոքի տարբեր մարտավարությունների և ոչ բռնի կարգապահության դերը։

ՀԱՆ-ն ուշադրություն է հրավիրում իրադարձությունների այս հաջորդականության վրա․ 2015 թվականին ուսուցում ԱՄՆ-ում, 2016-2017 թվականներին դասընթացների մշակում և դասավանդում, ապա՝ 2018 թվականի հեղափոխության վերլուծություն։ Միաժամանակ հետաքննությունը չի պարզում, թե ով է ֆինանսավորել Մակունցի ուսուցումը, արդյոք նա անձնական վարձատրություն է ստացել իր մշակած դասընթացների համար, և արդյոք դասընթացների մասնակիցները ներգրավված են եղել 2018 թվականի բողոքի շարժման կազմակերպման մեջ։

Մշակույթի նախարարից՝ խորհրդարանական խմբակցության ղեկավար

2018 թվականի մայիսի 12-ին Փաշինյանը Մակունցին նշանակել է մշակույթի նախարար։ Ինքը՝ Մակունցը, նշանակումը բացատրել է վարչապետի վստահությամբ։ «Մշակույթը ես եմ, այն իմ մեջ է, ինչպես և մեզանից յուրաքանչյուրի» արտահայտությունը հանրային արձագանք է առաջացրել, և մայիսի 17-ին նա ստիպված է եղել պարզաբանել, որ նկատի է ունեցել յուրաքանչյուր մարդու առնչությունը մշակույթին։

2018 թվականի դեկտեմբերի 9-ին Մակունցն ընտրվել է Ազգային ժողովի պատգամավոր՝ «Իմ քայլը» դաշինքի ցուցակով։ 2019 թվականի հունվարի 14-ին նա ավարտել է աշխատանքը նախարարությունում, ապա դարձել խորհրդարանական խմբակցության ղեկավար։

Հետագա տարիներին նրա գործունեությունն ուղեկցվել է մի շարք սկանդալներով։ 2019 թվականի փետրվարին լրագրողներին թույլ չեն տվել մասնակցել խմբակցության փակ նիստին, որին ներկա էր նաև Փաշինյանը։ Մակունցը հերքել է, թե արգելքը սահմանվել է խմբակցության ղեկավարության կարգադրությամբ, և ներողություն է խնդրել։

2019 թվականի մայիսին, երբ Փաշինյանը կոչ էր արել շրջափակել դատարանների մուտքերը, Մակունցը եղել է դատարաններից մեկի մոտ։ Ավելի ուշ նա հայտարարել է դատաիրավական համակարգում «հեղափոխական փոփոխություններ» սկսելու պայմանավորվածության մասին և խոսել անցումային արդարադատության մեխանիզմների քննարկման անհրաժեշտությունից։

Նույն թվականին «Առավոտ» թերթը գրել է, որ խմբակցության փակ նիստում քննարկվել է Բարձրագույն դատական խորհրդի և Սահմանադրական դատարանի կազմալուծման հնարավորությունը։ Մակունցը հրապարակումը զրպարտություն է անվանել, սակայն աուդիոձայնագրության հրապարակումից հետո ընդունել է, որ որոշ պատգամավորներ իսկապես քննադատել են արդարադատության նախարար Արտակ Զեյնալյանին։

2020 թվականի 44-օրյա պատերազմում պարտությունից հետո «Իմ քայլը» խմբակցությունը լքել է հինգ պատգամավոր՝ Թագուհի Թովմասյանը, Սոֆյա Հովսեփյանը, Գոռ Գևորգյանը, Վարդան Աթաբեկյանն ու Աննա Գրիգորյանը։ Նրանք հայտարարել են իշխանության վարած քաղաքականության հետ սկզբունքային տարաձայնությունների մասին։ Մակունցը շարունակել է պաշտպանել ղեկավարության դիրքորոշումը, սակայն խմբակցության միասնականությունը պահպանել չի հաջողվել։

Դեսպան ԱՄՆ-ում․ հակամարտություն հայկական համայնքի հետ

2021 թվականի օգոստոսի 2-ին Մակունցը նշանակվել է ԱՄՆ-ում Հայաստանի արտակարգ և լիազոր դեսպան։ Նա դիվանագիտական համակարգում աշխատանքի փորձ չուներ, իսկ նրա թեկնածությունը դեռ նշանակվելուց առաջ քննադատության էր արժանացել հայկական կազմակերպությունների ներկայացուցիչների կողմից։

2021 թվականի փետրվարի 26-ին ԱՄՆ-ի արևելյան ափի ՀՅԴ Կենտրոնական կոմիտեն և «Ռամկավար Ազատական» կուսակցության արևելյան շրջանային կոմիտեն բաց նամակ են հղել արտգործնախարար Արա Այվազյանին՝ պահանջելով հրաժարվել Մակունցի թեկնածությունից։ Նամակի հեղինակները դեմ էին կարիերային դիվանագետ Վարուժան Ներսեսյանին քաղաքական նշանակումով փոխարինելուն։

2021 թվականի օգոստոսի 15-ին Վաշինգտոնի Սուրբ Աստվածածին եկեղեցու մոտ հայկական համայնքի ներկայացուցիչները դիմավորել են նորանշանակ դեսպանին՝ «Go Home Lilit Makunts» («Լիլիթ Մակունց, հեռացի՛ր») գրությամբ պաստառով։

Նույն տարվա աշնանը՝ Հայաստանի անկախության 30-ամյակին նվիրված ընդունելության ժամանակ, ՀՅԴ երիտասարդ ներկայացուցիչներն ու Հայ երիտասարդաց դաշնակցությունը (AYF) լուռ բողոքի ակցիա են անցկացրել՝ ի նշան այն բանի դեմ բողոքի, որ հայ ռազմագերիները շարունակում էին մնալ Ադրբեջանում։ Մասնակիցների հաղորդմամբ՝ դեսպանատան աշխատակիցները կանչել են ԱՄՆ Գաղտնի ծառայությանը, սակայն իրավապահները օրենքի խախտումներ չեն հայտնաբերել։

2021 թվականի նոյեմբերի 5-ին ԱՄՆ-ի արևելյան ափի AYF-ի ներկայացուցիչները հանդիպել են Մակունցի հետ դեսպանատանը և դեմ արտահայտվել Ադրբեջանին ու Թուրքիային հնարավոր նոր զիջումներին, Սյունիքով հնարավոր տրանսպորտային միջանցքի ստեղծմանը և Արցախի հարցում կառավարության վարած քաղաքականությանը։

2022 թվականի ապրիլի 18-ին Վաշինգտոնում հերթական բողոքի ակցիայի մասնակիցները դեսպանի հասցեին վանկարկել են՝ «Դավաճա՛ն»։ Իսկ ապրիլի 27-ին՝ Հայոց ցեղասպանության 107-րդ տարելիցին նվիրված՝ ԱՄՆ Կոնգրեսում կայացած միջոցառումից հետո, Մակունցի հետ բախման ընթացքում նրա վրա հեղուկ են լցրել, ենթադրաբար՝ ջուր։ Ամերիկյան իրավապահները ձերբակալել են երկու երիտասարդի, հարցաքննել, ապա ազատ արձակել։ Դեսպանատունը հերքել է պնդումները, թե Մակունցն անձամբ է պահանջել նրանց ձերբակալել։

Արդյունքում դեսպանի հարաբերությունները հայկական սփյուռքի մի հատվածի հետ վերածվել են բացահայտ հակամարտության։ Մակունցի ընդդիմախոսները նրան ընկալել են որպես Արցախի, Ադրբեջանի և Թուրքիայի հարցերում Փաշինյանի վարած քաղաքականության ներկայացուցիչ։

2025 թվականի մայիսին «Հրապարակ» թերթը նաև հայտնել է, որ Մակունցը բազմիցս դիմել է ամերիկյան իշխանություններին՝ վիդեոբլոգեր Վարդան Ղուկասյանի՝ «Դոգի» արտահանձնման հարցով։ Նա ԱՄՆ-ում ձերբակալվել էր 2025 թվականի փետրվարի 20-ին՝ ներգաղթային գործի շրջանակում։ Հայաստանում նրան մեղադրանքներ էին առաջադրվել, որոնք նա հերքում էր։ Հրապարակումը հանգեցրել է քաղաքական հետապնդմանը նպաստելու վերաբերյալ մեղադրանքների, սակայն ինքնին չի ապացուցում, որ դեսպանի գործողություններն անօրինական են եղել։

Mercury Public Affairs-ի հետ պայմանագիր․ Հայաստանի պետական բյուջեից՝ 541 996 դոլար

Դեսպանի պաշտոնում Մակունցի կայացրած ամենավիճահարույց որոշումներից մեկը ամերիկյան լոբբիստական Mercury Public Affairs ընկերության հետ պայմանագիր կնքելն էր։

2025 թվականի ապրիլի 1-ին Մակունցը Հայաստանի դեսպանության անունից ստորագրել է պայմանագիրը։ Սկզբնապես այն նախատեսված էր մինչև 2026 թվականի մարտի 31-ը և ամսական 50 հազար դոլարի վճարում՝ գումարած փոխհատուցման ենթակա ծախսեր։

Ծառայությունների ցանկում ներառված էին ԱՄՆ Կոնգրեսում և վարչակազմում Հայաստանի շահերի ներկայացումը, ռազմավարական հաղորդակցությունը, ԶԼՄ-ների հետ աշխատանքը և տնտեսական համագործակցության խթանումը։ Քանի որ պայմանագիրը ներառում էր նաև հանրային կարծիքի վրա ներգործելու և տեղեկատվական ուղեկցման աշխատանքներ, հետաքննությունը հարց է բարձրացնում, թե ինչպես էին տարանջատվում Հայաստանի պետական շահերն ու Փաշինյանի կառավարության քաղաքական գծի առաջմղումը՝ 2026 թվականի խորհրդարանական ընտրությունների նախաշեմին։

Լրացուցիչ հարցեր է առաջացրել կապալառու ընկերության անցյալը։ Mercury-ն նախկինում ներկայացրել է Վաշինգտոնում Թուրքիայի դեսպանատան շահերը։ 2020 թվականի փետրվարին թուրքական պայմանագիրը երկարաձգվել էր մոտ մեկ միլիոն դոլարով, սակայն նույն տարվա հոկտեմբերին ընկերությունը դադարեցրել էր համագործակցությունը՝ ANCA-ի և հայկական այլ կազմակերպությունների ճնշման ներքո։ Mercury-ն միաժամանակ շարունակել է աշխատել Թուրքիայի և ԱՄՆ-ի գործարար խորհրդի (TAIK) հետ։

Ամերիկայի Հայ դատի հանձնախմբի (ANCA) գործադիր տնօրեն Արամ Համբարյանը կտրուկ քննադատել է հայկական կողմի՝ այդ ընկերությունն ընտրելու որոշումը։

ԱՄՆ արդարադատության նախարարության օտարերկրյա գործակալների գրանցման ռեգիստրում (FARA) ներկայացված Mercury-ի ֆինանսական հաշվետվությունների համաձայն՝ Հայաստանի դեսպանատնից ընկերության ստացած վճարումները կազմել են՝

Վերջին հաշվետվության մեջ նշված են երկու վճարում՝ 50 044,53 դոլար՝ 2026 թվականի փետրվարի 3-ին, և 41 071,33 դոլար՝ փետրվարի 27-ին։

Միևնույն ժամանակ, 2026 թվականի փետրվարի 27-ին Mercury-ն ԱՄՆ արդարադատության նախարարությանը տեղեկացրել է, որ Հայաստանի դեսպանության հետ պայմանագիրը դադարեցրել է փետրվարի 23-ից՝ նախատեսված ավարտից ավելի քան մեկ ամիս շուտ։ Միաժամանակ դադարեցվել է ընկերության չորս ներկայացուցիչների գրանցումը՝ Հայաստանի պատվիրատուի գծով։ Պայմանագիրը վաղաժամկետ խզելու պատճառը հրապարակավ չի բացատրվել։

Այսպիսով՝ հետաքննությունը փաստաթղթերով արձանագրում է ընկերությանը ավելի քան կես միլիոն դոլարի փոխանցումը և պայմանագրի վաղաժամկետ դադարեցումը, սակայն չի պարզում, թե այդ գումարի դիմաց ինչ կոնկրետ արդյունքներ է ստացել Հայաստանը և ինչու է համագործակցությունն ավարտվել նախատեսված ժամկետից շուտ։

Մակունցի հայտարարագրերը․ 35,3 միլիոն դրամ արժողությամբ բնակարան և միլիարդի հասնող սխալ

Հայտարարագրերի համաձայն՝ Մակունցի տարեկան եկամուտը 2018 թվականի 4,41 միլիոն դրամից 2023 թվականին հասել է 23,13 միլիոն դրամի՝ աճելով մոտ 5,2 անգամ։ Նրա արտարժութային խնայողությունները 2021 թվականի վերջին եղած 3 հազար դոլարից 2024 թվականի վերջին հասել են 36 հազար դոլարի։

Առանձին հարցեր են առաջացել Երևանի «Բյուրեղ» բնակելի համալիրի բնակարանի շուրջ։ Համալիրը կառուցել է «Ջերմուկ Գրուպ» ընկերությունը, որը պատկանում է գործարար և նախկին պատգամավոր Աշոտ Արսենյանին՝ «Քլոսին»։

2025 թվականի հայտարարագրում Մակունցը նշել է 35 296 115 դրամ արժողությամբ բնակարան, որը ձեռք է բերվել համատեղ սեփականությամբ։ Ձեռքբերման ամսաթիվը 2021 թվականի փետրվարի 17-ն է։ Սակայն 2021-2024 թվականների հայտարարագրերում բնակարանն առանձին ներկայացված չէր։ Դրա փոխարեն նշված էին կառուցապատողին տրամադրված 34,29 միլիոն դրամի անտոկոս փոխառություն և «Արմէկոնոմբանկի» հանդեպ հիփոթեքային պարտավորություններ։

ԱՆԻ-ն ուշադրություն է հրավիրում երկու հանգամանքի վրա․ ինչու է բնակարանը որպես անշարժ գույք առաջին անգամ հայտնվել միայն 2025 թվականի հայտարարագրում, և ով է դրա երկրորդ սեփականատերը։ Ուսումնասիրված նյութերում համասեփականատիրոջ անունը և գնման ֆինանսավորմանը նրա մասնակցության չափը բացահայտված չեն։ Բնակարանի ուշ հայտարարագրումն ինքնին դեռ խախտում չի ապացուցում․ դրա համար անհրաժեշտ է պարզել սեփականության իրավունքի ձևակերպման և գրանցման հանգամանքները։

2026 թվականի մայիսին Մակունցի հայտարարագրում մեկ այլ անհամապատասխանություն է հայտնաբերվել։ 2025 թվականի նրա ընդհանուր եկամուտն ի սկզբանե ներկայացվել էր ավելի քան 1 միլիարդ 317 միլիոն դրամ, որից ավելի քան 1,3 միլիարդը նշված էր որպես արտաքին գործերի նախարարությունից ստացած աշխատավարձ։

Մակունցը տարբերությունը բացատրել է տեխնիկական սխալով․ համապատասխան դաշտում 13 083 512 դրամի փոխարեն նշվել էր 1 308 351 200 դրամ։ Կոռուպցիայի կանխարգելման հանձնաժողովը հաստատել է սխալի վերաբերյալ նրա դիմումը ստանալու փաստը։ Ուղղումից հետո մուտքերի ընդհանուր գումարը կազմել է 22,45 միլիոն դրամ՝ ներառյալ աշխատավարձը, եկամտահարկի վերադարձը և ստացած վարկը։

Այսպիսով՝ միլիարդավոր դրամների եկամուտը որպես իրական փաստ չի հաստատվել։ Այդուհանդերձ, դեպքը հարց է առաջացրել հայտարարագրերի պաշտոնական ռեգիստրում հրապարակվող տվյալների ստուգման որակի վերաբերյալ։

Եղբոր բիզնեսը․ ավազի հանքեր, խախտումներ և 22,5 միլիարդ դրամի պետական պայմանագրեր

Հետաքննության առանձին բաժինը վերաբերում է Լիլիթ Մակունցի կրտսեր եղբորը՝ Վահե Մակունցին, որն սկզբում աշխատել է պետական կառույցներում, ապա զբաղվել շինանյութերի արդյունահանմամբ և վաճառքով։

2021 թվականի օգոստոսին Վահե Մակունցը դարձել է փոխվարչապետ Սուրեն Պապիկյանի օգնականը։ Պապիկյանի պաշտպանության նախարար նշանակվելուց հետո նա տեղափոխվել է նախարարություն և մինչև 2022 թվականի դեկտեմբերը աշխատել որպես նախարարի օգնական։

Արդեն 2023 թվականի հունվար-ապրիլին Վահե Մակունցը բաժնեմասեր է ձեռք բերել Արմավիրի մարզում ավազի արդյունահանմամբ և շինանյութերի արտադրությամբ զբաղվող չորս ընկերություններում՝ «Իքս Մայնինգ», «Սանդինգ Մայնինգ», «Վոլֆ Մայնինգ» և «Ֆերսթ Քոնսթրաքշն Քոմփանի»։ Hetq-ի հետաքննության համաձայն՝ խոսքը գործող ընկերություններում բաժնեմասեր գնելու մասին էր, այլ ոչ թե զրոյից բիզնես հիմնելու։

Արդյունահանման թույլտվություն և վարչական վարույթ

2023 թվականի ապրիլի 28-ին Վահե Մակունցը դարձել է «Իքս Մայնինգ» ընկերության 56,6 տոկոսի սեփականատերը։ Մայիսի 29-ին ընկերությունը 20 տարով թույլտվություն է ստացել Արմավիրի մարզում՝ «Արգավանդ II» հանքավայրի տարածքում ավազակոպճային խառնուրդ արդյունահանելու համար։

Սակայն, ըստ Hetq-ի, տարածքում աշխատանքներն սկսվել էին դեռևս թույլտվություն ստանալուց առաջ։ Մեծամորի համայնքապետարանի աշխատակիցները խախտումներ էին արձանագրել, որոնց առնչությամբ վարչական վարույթներ էին հարուցվել։

2023 թվականի մայիսի 17-ին համայնքապետարանի ներկայացուցիչները կրկին հայտնաբերել են ծանր տեխնիկայի կիրառմամբ հողային աշխատանքներ։ Վարչական վարույթը կարճվել է հուլիսի 10-ին։ Որոշման մեջ նշվել է, որ ընկերությունը դադարեցրել է աշխատանքները, վերացրել խախտումները և վերականգնել տարածքը։

Այդ ժամանակ Վահե Մակունցն արդեն ընկերության համասեփականատերն էր։ Վարույթը կարճելու որոշումը կայացրած Մեծամորի համայնքապետ Վահրամ Խաչատրյանը ներկայացնում էր «Քաղաքացիական պայմանագիր» կուսակցությունը։ Hetq-ը հարց է բարձրացրել, թե ինչպես է ստուգվել տարածքի վերականգնումը և արդյոք նոր համասեփականատիրոջ հայտնվելն ազդել է գործի ելքի վրա։ Հետաքննությունը, սակայն, չի ներկայացնում ապացույցներ, որ որոշումն ընդունվել է Վահե Մակունցի շահերից ելնելով։

2024 թվականի սեպտեմբերին Մեծամորի քաղաքապետարանի աշխատակիցները նոր խախտում են հայտնաբերել․ «Իքս Ֆարմինգ» ընկերությանը պատկանող գյուղատնտեսական նշանակության հողերում ապօրինի ավազի արդյունահանում էր իրականացվում։ Ընկերությունը նախկինում կոչվում էր «Սանդինգ Մայնինգ», իսկ Վահե Մակունցին պատկանում էր դրա 56,6 տոկոսը։ Ըստ Hetq-ի՝ արդյունահանումն իրականացվել է հողերի նպատակային նշանակության և հողերի պահպանության կանոնների խախտմամբ։ 2024 թվականի նոյեմբերի 1-ին ընկերության տնօրեն Արա Արամյանը տուգանվել է 300 հազար դրամով։

Ընկերությունների վաճառքը՝ հետաքննության հրապարակումից մեկ օր անց

2023 թվականի օգոստոսի 2-ին Hetq-ը հրապարակել է Հայաստանի դեսպանի եղբոր՝ ավազի արդյունահանման բիզնեսի մասին հետաքննությունը։ Արդեն օգոստոսի 3-ին պետական ռեգիստրում գրանցվել է երկու ընկերության՝ «Վոլֆ Մայնինգի» և «Ֆերսթ Քոնսթրաքշն Քոմփանիի» սեփականատերերի փոփոխությունը։ Դրանց միակ սեփականատերը դարձել է գործարար, «Հանրապետություն» կուսակցությունից Վայքի ավագանու անդամ Կառլեն Մինասյանը։

Մինասյանը գնումը բացատրել է իր շինարարական ընկերության՝ «Էկո Բիլդինգի» համար ավազի և խճի մատակարարումն ապահովելու անհրաժեշտությամբ։ Վաճառված ընկերությունների տնօրենը մնացել է Արա Արամյանը, որը շարունակել է ղեկավարել նաև «Իքս Մայնինգը», որտեղ Վահե Մակունցը պահպանել է իր բաժնեմասը։

Հետաքննությունը հատուկ ուշադրություն է դարձնում «Էկո Բիլդինգի» պետական պատվերներին։ Միայն 2024 թվականին ընկերությունը պետական կառույցների հետ կնքել է 14 պայմանագիր՝ ընդհանուր 22,5 միլիարդ դրամ արժողությամբ։ Դրանցից 12-ը՝ 17,66 միլիարդ դրամ ընդհանուր արժեքով, վերաբերում էին 15 դպրոցի կառուցմանը։ Եվս երկու պայմանագիր վերաբերում էր Տավուշի և Գեղարքունիքի մարզերում ճանապարհաշինական աշխատանքներին։

Մինասյանը հերքել է, թե քաղաքական կապերն օգնել են իրեն պետական պատվերներ ստանալ։ Նա պնդել է, որ պետական կառույցներն են ընկերությանը խնդրել մասնակցել մրցույթներին։ Սակայն Քաղաքաշինության կոմիտեն պաշտոնապես հերքել է այդ հայտարարությունը՝ տեղեկացնելով, որ մրցույթների հնարավոր մասնակիցներին նման առաջարկներով չի դիմել։

Այսպիսով, հետաքննությունը բացահայտել է իրադարձությունների հետևյալ հաջորդականությունը․ Մակունցի եղբայրը շինանյութերի արդյունահանմամբ զբաղվող ընկերություններում բաժնեմասեր է ձեռք բերել Պաշտպանության նախարարությունում աշխատելուց հետո։ Ընկերություններից մեկը արդյունահանման թույլտվություն է ստացել այն բանից հետո, երբ տարածքում արդեն աշխատանքներ էին իրականացվում։ Մյուս երկու ընկերություններն անցել են մի գործարարի, որի շինարարական ընկերությունը հետագայում խոշոր պետական պատվերներ է ստացել։ Սեփականատերերի փոփոխությունը գրանցվել է լրագրողական հետաքննության հրապարակումից մեկ օր անց։

Այս հանգամանքները պահանջում են ստուգել գործարքների մասնակիցների կապերը, պարզել՝ արդյոք պահպանվել են բնապահպանական պահանջներն ու պետական պայմանագրերի տրամադրման ընթացակարգերը։ Սակայն ազգակցական և գործարար կապերն ինքնին կոռուպցիա կամ պետական որոշումների վրա ապօրինի ազդեցություն չեն ապացուցում։

Վերադարձը վարչապետի աշխատակազմ

2021 թվականի օգոստոսին Մակունցը նշանակվել է ԱՄՆ-ում Հայաստանի դեսպան և այդ պաշտոնը զբաղեցրել մինչև 2025 թվականը։ Երևան վերադառնալուց հետո նա աշխատել է որպես Փաշինյանի գլխավոր խորհրդական։

2026 թվականի փետրվարին մամուլում տեղեկություններ են հայտնվել Ազգային ժողովի նախագահի պաշտոնում Մակունցի հնարավոր առաջադրման մասին։ Փետրվարի 13-ին նա հայտարարել է, որ նման տեղեկություն չունի։ Հուլիսին «Հրապարակը» գրել է, թե Մակունցը դիտարկել է խորհրդարանական պաշտոն զբաղեցնելու հնարավորությունը, բայց հրաժարվել է դրանից։ Կուլիսային այս բացատրությունների հավաստիությունը հաստատված չէ։

2026 թվականի հունիսի 7-ի խորհրդարանական ընտրություններից հետո Մակունցը հրաժարվել է պատգամավորական մանդատից։ 2026 թվականի օգոստոսի 3-ին Փաշինյանը նրան նշանակել է վարչապետի աշխատակազմի ղեկավար՝ այդ պաշտոնում փոխարինելով Արայիկ Հարությունյանին։

Այսպես ավարտվել է նրա կարիերայի հերթական փուլը՝ ընդդիմադիր շարժման մասնակցից մինչև պաշտոնյա, որն անմիջականորեն ապահովում է կառավարության ղեկավարի աշխատանքը։

Ի՞նչ հարցեր են մնում պաշտոնական բացատրություններից դուրս

ԱՆԻ-ի հետաքննությունը միավորում է մի քանի ուղղություն, որոնցից յուրաքանչյուրն առանձին գնահատման կարիք ունի։

• Քաղաքական կարիերա։ Մակունցը Փաշինյանի և նրա շրջապատի հետ համագործակցել է դեռևս 2018 թվականի հեղափոխությունից առաջ։ Բարձր պետական պաշտոններում նրա առաջխաղացման մասին խոսելիս բազմիցս հիշատակվել է վարչապետի վստահությունը։
• Ուսուցում արտերկրում։ Նա ուսումնասիրել և դասավանդել է ոչ բռնի դիմադրության ռազմավարություններ, սակայն հրապարակային նյութերը լիարժեք պատասխան չեն տալիս նրա ուսուցման ֆինանսավորման և ծրագրերին մասնակցելու պայմանների վերաբերյալ։
• Լոբբիստական ծախսեր։ Mercury Public Affairs-ի հաշվետվությունների համաձայն՝ ընկերությունը Հայաստանի դեսպանատնից ստացել է 541 996,07 դոլար։ Անհրաժեշտ է գնահատել այդ ծառայությունների կոնկրետ արդյունքները և պարզել պայմանագիրը նախատեսված ժամկետից շուտ դադարեցնելու պատճառները։
• Գույք և հայտարարագրեր։ 35,3 միլիոն դրամ արժողությամբ բնակարանը հայտարարագրվել է որպես համատեղ սեփականություն, սակայն ուսումնասիրված նյութերում երկրորդ սեփականատիրոջ անունը չի բացահայտվել։ 2025 թվականի միլիարդավոր դրամների եկամուտը տեխնիկական սխալի հետևանք էր և հետագայում ուղղվել է։
• Եղբոր բիզնեսը։ Վահե Մակունցը ավազի արդյունահանմամբ զբաղվող ընկերությունների համասեփականատեր է դարձել Պաշտպանության նախարարությունում աշխատելուց հետո։ Լրագրողական հետաքննությունը բացահայտել է փոխկապակցված ընկերությունների գործունեության խախտումներ և երկու ընկերության անցումը մի գործարարի, որի շինարարական ընկերությունը 2024 թվականին 22,5 միլիարդ դրամի պետական պայմանագրեր է ստացել։

Գլխավոր եզրակացությունն այն է, որ Լիլիթ Մակունցի պատմությունը շատ ավելի լայն ֆիգուր է, քան անգլերենի դասախոսի մասին տարածված պատմությունը, ըստ որի՝ նա «թավշյա հեղափոխությունից» հետո անսպասելիորեն հայտնվեց իշխանության մեջ։ Նրա քաղաքական կապերը ձևավորվել էին դեռևս 2018 թվականից առաջ, իսկ հետագա կարիերայի ընթացքում նա բազմիցս նշանակվել է այնպիսի պաշտոնների, որոնց համար Նիկոլ Փաշինյանի անձնական վստահությունը կարևոր դեր է ունեցել։