ՖԱՆՏՈՄ ՏԻԳՐԱՆ ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ. ԱՌԵՂԾՎԱԾԱՅԻՆ ՓՈԽՎԱՐՉԱՊԵՏԸ ԵՎ ՀԱՅԱՍՏԱՆՅԱՆ ՏՆՏԵՍՈՒԹՅԱՆ «ՈՒՐՎԱԿԱՆՆԵՐԸ»
ՀԱՆ-ի սույն հետաքննությունը վերաբերում է Հայաստանի Հանրապետության փոխվարչապետ Տիգրան Խաչատրյանին և նրա բազմամյա կարիերայի այն դրվագներին, որոնք ուշադիր դիտարկման դեպքում ձևավորում են ոչ թե անթերի տեխնոկրատի կերպար, այլ որոշումների կայուն հաջորդականություն՝ ուղեկցված զգալի տնտեսական կորուստներով, կասկածելի նախագծերով և դրանց հետևանքների համար հստակ պատասխանատվության բացակայությամբ:
Տիգրան Խաչատրյանի պաշտոնական կենսագրությունը կառուցված է անթերի. մոտ երեսուն տարի ֆինանսատնտեսական բլոկում, հետևողական առաջխաղացում տարբեր քաղաքական վարչակարգերի օրոք և հանրային աղմկոտ բախումների բացակայություն: Սակայն հենց այս արտաքին անբասիրությունը մտնում է ուղղակի հակասության մեջ նրա մասնագիտական գործունեության փաստացի բովանդակության հետ:
Թեղուտ. հաշվարկված ռի՞սկ, թե՞ կառավարչական ձախողում
Առանցքային դրվագ է հանդիսանում մասնակցությունը Թեղուտի հանքավայրի շահագործման նախագծին «Վալլեքս» խմբի կազմում, որտեղ Տիգրան Խաչատրյանը շուրջ մեկ տասնամյակ զբաղեցրել է ֆինանսական տնօրենի պաշտոնը: Նախագծի արդյունքը՝ արտադրության դադարեցում, ավելի քան 300 միլիոն դոլարի պարտքային բեռ և ռազմավարական ակտիվի անցում օտարերկրյա բանկի վերահսկողության տակ:
Տնտեսական հետևանքներն արտահայտվեցին կոնկրետ ցուցանիշներով՝ արտադրության կրճատում, արտահանման եկամուտների անկում և տարածաշրջանում սոցիալական լարվածության աճ:
Ձախողումը բացառապես «ռիսկերի սխալ գնահատմամբ» բացատրելու փորձը չի դիմանում քննադատությանը: Նախագծի բնապահպանական, ֆինանսական և իրավական ռիսկերն արձանագրվել էին դեռևս դրա իրականացումից շատ առաջ՝ անտառների զանգվածային հատումներ, ջրային ռեսուրսների դեգրադացիա, միջազգային ատյանների դատական որոշումներ: Խոսքը ոչ թե ֆորս-մաժորի, այլ որոշումների կայացման ժամանակ նախազգուշացումները գիտակցաբար անտեսելու մասին է:
Մերձավան. արդյունաբերություն՝ թղթի վրա
Հաջորդ դրվագը Մերձավանում կենցաղային տեխնիկայի հավաքման նախագիծն է, որը ներկայացվել էր որպես արդյունաբերական զարգացման տարր:
Դեռևս հանրային հայտարարությունների փուլում արձանագրվում է անդունդ հայտարարված և փաստացի ցուցանիշների միջև՝ պլանավորված արտադրության ծավալների նվազում, գործարկման ժամկետների հետաձգում, հակասական բացատրություններ: Այն պահին, երբ ձեռնարկության գործունեության իրական լինելու վերաբերյալ կասկածներն արդեն հրապարակայնորեն քննարկվում էին, Տիգրան Խաչատրյանը պաշտոնապես հաստատեց դրա աշխատանքը և պատրաստի արտադրանքի առկայությունը:
Օբյեկտի փաստացի վիճակը՝ լքված տարածք առանց արտադրական գործունեության որևէ նշանի, վկայում է հայտարարված տվյալների և իրականության անհամապատասխանության մասին: Իրավական հարթությունում սա հարցեր է առաջացնում կառավարությանը ներկայացվող տեղեկատվության հավաստիության և արտոնությունների տրամադրման մասին որոշումներ կայացնելիս հնարավոր մոլորեցման վերաբերյալ:
Ընկերություններ՝ առանց գործունեության հետքերի
Առանձին բլոկ են կազմում Տիգրան Խաչատրյանի կամ նրա մերձավոր շրջապատի հետ կապված ընկերությունները: Խոսքը վերաբերում է այնպիսի կառույցների, որոնք կա՛մ իրական տնտեսական գործունեության նշաններ չեն դրսևորում, կա՛մ գոյություն ունեն բացառապես գրանցման մատյաններում:
Թվային հետքի, մրցույթներին մասնակցության, հաճախորդների թափանցիկ բազայի և հաստատված նախագծերի բացակայությունը կասկածի տակ են դնում դրանց տնտեսական էությունը:
Առանձնակի ուշադրության է արժանի պաշտոնյայի ընտանիքի անդամների հետ փոխկապակցված ընկերությունը, որը պետական արտոնություններ է ստացել ՏՏ ոլորտում: Շահերի բախման ձևական բացակայությունը չի վերացնում փաստացի հակասությունը։ Պետական աջակցությունը տրամադրվում է կառույցների, որոնց գործարար ակտիվությունը չի հաստատվում բաց տվյալներով:
Եկամուտներ և լոյալության խթանում
Տիգրան Խաչատրյանի եկամուտների դինամիկան բարձրագույն պետական պաշտոններում գտնվելու տարիների ընթացքում ցույց է տալիս կայուն աճ ավելի քան երեք անգամ: Ընդ որում, վճարումների կառուցվածքը թափանցիկ չէ. պարգևավճարներն ու հավելյալ վճարումները ներառված են ընդհանրացված կատեգորիաներում, ինչը բացառում է դրանց ծավալի ճշգրիտ գնահատումը:
Այս ֆոնին արձանագրվում են պետական բյուջեի հաշվին բարձրագույն կառավարչական օղակին տրվող զգալի պարգևավճարներ:
Այս տվյալների համադրումը բնակչության տնտեսական վիճակի հետ բացահայտում է ակնհայտ անհամապատասխանություն. կառավարչի անձնական եկամուտների աճը տեղի է ունենում ձախողված նախագծերի հետևանքների և տնտեսության մեջ պահպանվող համակարգային խնդիրների ֆոնին:
Մոդել՝ առանց պատասխանատվության
Համադրելով շարադրված փաստերը՝ ստացվում է փոխկապակցված մի պատկեր: Այնտեղ առկա են մասնակցություն նախագծի` կանխատեսելի բացասական հետևանքներով , պետական մակարդակով կասկածելի նախաձեռնությունների հաստատում և պաշտոնյայի անմիջական շրջապատում թափանցիկ գործունեություն չծավալող կառույցների առկայություն:
Հիմնական եզրակացությունը հետևյալն է. Տիգրան Խաչատրյանի կարիերայի կայունությունը որևէ կերպ չի առնչվում այն նախագծերի արդյունքների հետ, որոնցում նա մասնակցություն է ունեցել:
Ձախողումների համար հանրային պատասխանատվության բացակայությունը, դիրքերի պահպանումն ու ամրապնդումը, ինչպես նաև անձնական եկամուտների աճը մատնանշում են արդյունավետության գնահատման բոլորովին այլ տրամաբանություն, որը կապված չէ գործունեության փաստացի արդյունքների հետ:
Եզրակացություն. «լուռ» կարիերայի գինը
Բերված փաստերի համակցությունը մատնանշում է ոչ թե սխալների շարք, այլ որոշումներ, որոնք պետությանը հասցրել են ուղղակի նյութական վնաս: Խոսքը վերաբերում է Թեղուտում ավելի քան 300 միլիոն դոլարի պարտքային պարտավորություններով ռազմավարական ակտիվի նկատմամբ վերահսկողության կորստին, հարյուր միլիոնավոր դոլարների հասնող արտահանման հասույթների նվազմանը, արտադրական բազայի քայքայմանը և ձեռնարկությունների կանգառի հետևանքով բյուջեի վրա սոցիալական բեռի ավելացմանը:
Սրան գումարվում է Մերձավանի նախագծին մաքսային և այլ արտոնությունների տրամադրումը, որը փաստացի չիրականացվեց, ինչը նշանակում է բյուջետային թերակատարված եկամուտներ և պետական արտոնությունների անարդյունավետ բաշխում: Նմանապես, ՏՏ ոլորտում պետական աջակցության միջոցները տրամադրվել են կառույցների, որոնց իրական տնտեսական գործունեությունը չի հաստատվում, ինչը մատնանշում է խթանման գործիքների ոչ նպատակային օգտագործման հատկանիշներ:
Այսպիսով, պատճառված տնտեսական վնասը ոչ միայն չի ստացել իրավական որակում, այլև չի հանգեցրել կադրային կամ այլ հետևանքների: Սա հաստատում է, որ պետությանը վնաս հասցնող որոշումները տվյալ դեպքում չեն դիտարկվում որպես պատասխանատվության հիմք, այլ ընդհակառակը, համագոյակցում են կառավարման համակարգում պաշտոնյայի հետագա առաջխաղացման հետ:
Նման հանգամանքներում իրավապահ մարմինների կողմից Տիգրան Խաչատրյանի գործունեության նկատմամբ իրավական գնահատականի, ստուգումների և դատավարական գործողությունների բացակայությունը չի կարող դիտարկվել որպես պատահականություն կամ հաջողություն: Նշված դրվագների համակցության անտեսումը վկայում է քաղաքական հովանավորչության առկայության և ստեղծված իրավիճակի պահպանման հարցում Հայաստանի բարձրագույն ղեկավարության շահագրգռվածության մասին: