Պաշտպանության նախարարության «ուսուցչուհին»․ Սուրեն Պապիկյանի փողերը, բարեփոխումներն ու համակարգը
Սուրեն Պապիկյանը հետհեղափոխական Հայաստանի իշխանության ամենաքննարկվող և հակասական գործիչներից մեկն է։ 1986 թվականի ապրիլի 26-ին Ստեփանավանում ծնված Պապիկյանը կրթությամբ պատմաբան է։ 2003–2010 թվականներին սովորել է Երևանի պետական համալսարանի պատմության ֆակուլտետում, այնուհետև ավարտել մագիստրատուրան, իսկ 2012–2016 թվականներին ուսանել է Սանկտ Պետերբուրգի պետական համալսարանի ասպիրանտուրայում։ Մինչ քաղաքականություն մտնելը նա աշխատել է որպես պատմության ուսուցիչ Երևանի թիվ 54 դպրոցում և «Քվանտ» վարժարանում։ Սակայն ընդամենը մի քանի տարվա ընթացքում նախկին ուսուցիչը դարձավ Հայաստանի պաշտպանության նախարար՝ ղեկավարելով պատերազմից և անվտանգային ճգնաժամից հետո գտնվող համակարգը։
Պապիկյանի կենսագրության ամենաքննարկվող էջերից մեկը կապված է նրա դատվածության հետ։ 2020 թվականին Hraparak.am-ը հրապարակեց տեղեկություն, ըստ որի՝ ժամկետային ծառայության ընթացքում նա դատապարտվել էր հրամանատարի նկատմամբ բռնություն կիրառելու համար։ Ըստ հրապարակման՝ 2006 թվականի մարտի 27-ին 5-րդ կայազորային զինվորական դատարանը նրան դատապարտել էր 2 տարի 3 ամիս ազատազրկման, իսկ 2007 թվականի փետրվարի 23-ին նա ազատ էր արձակվել համաներմամբ։ Պապիկյանը հետագայում հաստատեց դատվածության փաստը, սակայն հերքեց դանակով հարձակման մասին տեղեկությունները՝ հայտարարելով, որ միջադեպը կապված էր ոչ կանոնադրային հարաբերությունների և ազգային արժանապատվության վիրավորանքի հետ։
Դատվածության թեման վերածվեց առանձին քաղաքական սկանդալի։ 2020 թվականի փետրվարի 28-ին ԱԱԾ գնդապետ Սերոբ Հարությունյանին մեղադրանք առաջադրվեց՝ Պապիկյանի դատվածության վերաբերյալ տեղեկությունների արտահոսքը կազմակերպելու համար։ Հետագայում գործը փլուզվեց, իսկ Հարությունյանը արդարացվեց։ Սակայն արդեն 2021 թվականին նրա դեմ ներկայացվեց ապօրինի ծագում ունեցող գույքի բռնագանձման հայց։ Ինքը՝ Հարությունյանը, հետագայում հայտարարեց, որ հետապնդումը կապում է հենց Պապիկյանի պատմության հետ։
Պապիկյանի քաղաքական վերելքը սկսվեց 2018 թվականի «թավշյա հեղափոխությունից» հետո։ Նա Նիկոլ Փաշինյանի մերձավոր թիմակիցներից էր և Գյումրի–Երևան քայլերթի կազմակերպիչներից մեկը։ 2018 թվականի մայիսի 11-ին նշանակվեց տարածքային կառավարման և զարգացման նախարար, 2021 թվականի ամռանը դարձավ փոխվարչապետ, իսկ արդեն 2021 թվականի նոյեմբերին նշանակվեց պաշտպանության նախարար։ Նրա կարիերան հաճախ ներկայացվում է որպես հետհեղափոխական իշխանության «սոցիալական վերելակի» ամենավառ օրինակներից մեկը։
Նախարար դառնալուց հետո Պապիկյանի ֆինանսական դրությունը զգալիորեն փոխվեց։ Եթե 2018 թվականին նրա հայտարարագրված եկամուտը կազմել էր մոտ 8,8 միլիոն դրամ, ապա 2022 թվականին այն արդեն հասել էր 139 միլիոն դրամի։ Այդ ժամանակաշրջանում հայտարարագրերում հայտնվեցին ավելի քան 78 միլիոն դրամի վարկեր, տասնյակ հազարավոր դոլարների և եվրոների նվերներ, ինչպես նաև 75,5 միլիոն դրամի փոխառություն՝ կապված «Ջերմուկ Գրուպ» ընկերության հետ։ Պապիկյանը նաև ձեռք բերեց անշարժ գույք Երևանի Արաբկիր և Կենտրոն վարչական շրջաններում։
2022 թվականին պաշտպանության նախարարը 168 հազար դոլարով բնակարան գնեց Երևանի Արշակունյաց պողոտայում կառուցվող «Բյուրեղ» էլիտար համալիրում։ Գործարքը ֆինանսավորվել էր «ՀայԷկոնոմբանկի» միջոցով, որը կապվում է պատգամավոր Խաչատուր Սուքիասյանի ընտանիքի հետ։ Լրատվամիջոցները նշում էին, որ նմանատիպ բնակարանների շուկայական արժեքը կարող էր հասնել մինչև 412 հազար դոլարի։ Նույն համալիրում բնակարաններ ունեն նաև իշխանության այլ ներկայացուցիչներ՝ Արայիկ Հարությունյանը, Լիլիթ Մակունցը, Տրդատ Սարգսյանը և իշխող թիմի մի շարք պատգամավորներ։
Պապիկյանի ընտանիքը ևս հայտնվեց մամուլի ուշադրության կենտրոնում։ Նրա կինը՝ Արմինե Մուրադյանը, նախկինում եղել է Պապիկյանի մամուլի քարտուղարը, ապա նշանակվել Հայաստանի տարածքային զարգացման հիմնադրամի փոխտնօրեն։ 2022 թվականի հունվարին տեղի ունեցած նրանց հարսանիքը լայն արձագանք առաջացրեց։ Ըստ մամուլի՝ միջոցառումը կարող էր արժենալ 100–150 հազար դոլար։ Հարսանիքը կազմակերպվել էր «Փարավոն» ռեստորանային համալիրում, մասնակցել էին շուրջ 650 հյուրեր, այդ թվում՝ բարձրաստիճան պաշտոնյաներ և գործարարներ։
Հանրային քննադատության առարկա դարձան նաև Պապիկյանի շրջապատի նշանակումները։ Նրա կնոջ եղբայրը՝ Արմեն Մուրադյանը, 2022 թվականին նշանակվեց «Հայփոստի» լոգիստիկայի գծով խորհրդական՝ չունենալով համապատասխան փորձ։ Պաշտպանության նախարարությունում ևս նշանակումներ եղան Պապիկյանի նախկին թիմից․ նրա օգնական դարձավ Լիլիթ Մակունցի եղբայրը՝ Վահե Մակունցը, որը հետագայում ներգրավվեց ավազի արդյունահանմամբ զբաղվող մի քանի ընկերություններում։
Պապիկյանի պաշտոնավարման տարիներին քննադատության կենտրոնում հայտնվեց նաև պետական գնումների համակարգը։ 2024 թվականի հունվարի 25-ին կառավարության որոշմամբ պաշտպանության նախարարության գնումների զգալի մասը գաղտնագրվեց։ Պետական գաղտնիք համարվեցին գնումների պլանները, մատակարարների տվյալները և տեխնիկական բնութագրերը։ Չնայած դրան՝ պարբերաբար հրապարակվում էին քրեական գործեր, որոնք վերաբերում էին շինարարական պայմանագրերին, կաշառքներին և առանձնապես խոշոր չափերի հափշտակություններին։ 2025 թվականին դատարան ուղարկվեց գործ, ըստ որի՝ ՊՆ պաշտոնյաները կապալառուներից ստացել էին միլիոնավոր դրամների կաշառքներ անորակ աշխատանքներ ընդունելու համար։
Պաշտպանության նախարարության խոշոր պայմանագրերը ևս քննարկումների թեմա դարձան։ «Մաքս Օիլ» ընկերությունը ստացել է միլիարդավոր դրամների պայմանագրեր ավիացիոն և դիզելային վառելիքի մատակարարման համար, իսկ «ՍԻՓԻԷՍ»-ը և «Մեգա Թրեյդ»-ը դարձել են ՊՆ խոշոր մատակարարներ։ «Դոմինո վիդեո փրոդաքշն» ընկերությունը ստացել է շուրջ 419 միլիոն դրամի պայմանագիր՝ մայիսի 28-ի միջոցառման կազմակերպման համար։ Այս ամենը լրացուցիչ հարցեր է առաջացրել պետական միջոցների ծախսման թափանցիկության վերաբերյալ։
Պապիկյանի պաշտոնավարման ամենածանր դրվագներից մեկը դարձավ 2023 թվականի հունվարի 19-ին Գեղարքունիքի մարզի Ազատ գյուղում տեղի ունեցած ողբերգությունը, երբ զինվորական կացարանում բռնկված հրդեհի հետևանքով զոհվեց 15 զինծառայող։ Դեպքից հետո աշխատանքից ազատվեցին մի շարք զինվորականներ, սակայն Պապիկյանի հրաժարականի պահանջները մերժվեցին։ Զոհվածների հարազատները մինչ օրս պահանջում են պատասխանատվության ենթարկել երկրի բարձրագույն ղեկավարությանը։
Մյուս կարևոր թեման բանակի բարեփոխումների ձգձգումն էր։ Պապիկյանը դեռ 2023 թվականին հայտարարում էր նոր զինվորական համազգեստի ներդրման մասին, սակայն 2026 թվականի դրությամբ ծրագիրը դեռ գտնվում էր փորձարկումների փուլում։ Միաժամանակ իշխանությունները հայտարարում էին «սահմանային ամրոցների» կառուցման մասին, սակայն ընդդիմությունը բարձրացնում էր անվտանգության և մրցույթների թափանցիկության խնդիրները։
2026 թվականին պաշտպանության նախարարությունը հակամարտության մեջ մտավ նաև Հայ Առաքելական Եկեղեցու հետ։ Պապիկյանի հրամանով լուծարվեց զինված ուժերի հոգևոր սպասավորությունը, որը գործում էր 1997 թվականից։ Իշխանության քննադատները սա գնահատեցին որպես Եկեղեցուն բանակից դուրս մղելու քայլ, մինչդեռ նախարարությունը հայտարարում էր, որ իրականացվում է միայն կառուցվածքային վերակազմավորում։
Ընդհանուր առմամբ, Սուրեն Պապիկյանի պաշտոնավարման շրջանը ուղեկցվել է ֆինանսական աճի, կադրային նշանակումների, փակ գնումների, աղմկահարույց սկանդալների և ձգձգվող բարեփոխումների շուրջ մշտական քննարկումներով։ Նրա կերպարը դարձել է հետհեղափոխական Հայաստանի իշխանական համակարգի ամենաբնորոշ օրինակներից մեկը, որտեղ քաղաքական հավատարմությունը հաճախ ավելի մեծ դեր է խաղացել, քան մասնագիտական փորձը։