ԱՐՍԵՆ ԹՈՐՈՍՅԱՆ. «ВОЗ-Ի ՏՂԱ», «ՄԱՀՎԱՆ ՆԱԽԱՐԱՐ» ԵՎ ԱՆՊԱՏԱՍԽԱՆ ՄՆԱՑԱԾ ՀԱՐՑԵՐ
ՀԱՆ-ի ներկայիս հետաքննությունը վերաբերում է Նիկոլ Փաշինյանի թիմի ամենահակասական ներկայացուցիչներից մեկին՝ Արսեն Թորոսյանին: Մասնագիտությամբ բժիշկ, առողջապահության նախկին նախարար, վարչապետի աշխատակազմի նախկին ղեկավար, պատգամավոր և կառավարող կուսակցության ամենաճանաչելի պաշտոնյաներից մեկը հանդիսացող Թորոսյանը իշխանության մեջ գտնվելու տարիներին դարձավ մի շարք սկանդալների, կառավարչական ձախողումների և այնպիսի հարցերի խորհրդանիշը, որոնց վերաբերյալ հայ հասարակությունը մինչ օրս համոզիչ պատասխաններ չի ստացել:
Տարբեր տարիներին նրան տրվել են տարբեր կեղծանուններ: Կորոնավիրուսի համավարակի ժամանակ նրան անվանում էին «ВОЗ-ի տղա» Առողջապահության համաշխարհային կազմակերպության (Всемирная организация здравоохранения) հանձնարարականներին անվերապահ հավատարմության համար: 44-օրյա պատերազմից հետո հանրային կարծիքը նրան մեկ այլ անուն տվեց՝ «մահվան նախարար»՝ այն կապելով զոհված զինծառայողների նույնականացման ճգնաժամի և այդ գործընթացն ուղեկցող բազմաթիվ ողբերգությունների հետ:
Արսեն Թորոսյանի համար գլխավոր փորձությունը դարձավ COVID-19 համավարակը: Հենց նրա ղեկավարությամբ սահմանվեցին աննախադեպ սահմանափակումներ, կազմակերպվեցին պետական խոշոր գնումներ և ծախսվեցին տասնյակ միլիարդավոր դրամների բյուջետային միջոցներ: Սակայն արդյունքը աղետալի էր. Հայաստանը հայտնվեց կորոնավիրուսից մահացության ամենաբարձր ցուցանիշներն ունեցող երկրների շարքում աշխարհում՝ մեկ միլիոն բնակչի հաշվով շուրջ 3144 մահ:
Ընդ որում, իշխանությունների քաղաքականությունն ուղեկցվում էր հենց նախարարի հակասական հայտարարություններով: Համավարակի սկզբում Թորոսյանը պնդում էր, թե կորոնավիրուսը չի դասվում առանձնապես վտանգավոր վարակների թվին, ավելի ուշ զգուշացնում էր առողջապահական համակարգի հնարավոր փլուզման մասին, իսկ հետո խոստովանում էր, որ իշխանությունները կարող էին ուշացած որոշումներ կայացրած լինել:
Առանձնահատուկ ուշադրության է արժանի քովիդյան գնումների պատմությունը: Արդեն 2020 թվականի գարնանը գնումների զգալի մասը փաստացիորեն դուրս բերվեց պետական վերահսկողության ստանդարտ համակարգից: Պետությունը թույլատրեց գործարքներ կնքել սովորական ընթացակարգերից դուրս՝ առանց լիարժեք մրցակցության և մի շարք դեպքերում՝ առանց փաստաթղթերի պարտադիր փաթեթի: Համավարակի դեմ պայքարին ուղղվեցին ավելի քան 50 միլիարդ դրամի բյուջետային միջոցներ և մի քանի հարյուր միլիոն դոլարի հասնող միջազգային օգնություն:
Սակայն հետագայում Հաշվեքննիչ պալատը լուրջ խախտումներ հայտնաբերեց համավարակի կառավարման գրեթե բոլոր փուլերում: Ստուգումն արձանագրեց գործողությունների ռազմավարական պլանի բացակայություն, բժշկական հաստատություններին միլիոնավոր դրամների գերավճարներ, պացիենտների հաշվառման հետ կապված խնդիրներ, առանձին գնումների անթափանցիկություն և դեղամիջոցների հաշվառման մեջ գրեթե 7 միլիարդ դրամի անհամապատասխանություններ: Աուդիտորները նաև պարզեցին, որ նախարարությունը չի ունեցել միջոցների ծախսման և ներկայացվող տեղեկատվության արժանահավատության վերահսկման լիարժեք համակարգ:
Համավարակի շրջանն ուղեկցվեց նաև քրեական սկանդալներով: Ամենաաղմկահարույցը դարձավ «Մեդլայն Կլինիկ»-ի գործը, որտեղ քննությունը հայտարարեց 829 հիվանդության պատմության կեղծման և բյուջետային միջոցներից հարյուր միլիոնավոր դրամների ապօրինի ստացման մասին: Միաժամանակ, իրավապահ մարմինները բացահայտում էին պատվաստումների կեղծ սերտիֆիկատների և ՊՇՌ (PCR) թեստերի ձևակերպման բազմաթիվ սխեմաներ: Հարյուրավոր քաղաքացիներ փաստաթղթեր են ստացել առանց փաստացի պատվաստվելու կամ լաբորատոր հետազոտություններ անցնելու, իսկ մեղադրանքներ են առաջադրվել տասնյակ բժշկական աշխատողների նկատմամբ:
Ոչ պակաս ծանր հարցեր են կապված 44-օրյա պատերազմից հետո ընկած ժամանակահատվածում Արսեն Թորոսյանի գործունեության հետ: Հենց առողջապահության նախարարությունն էր պատասխանատու դատաբժշկական փորձաքննությունների համակարգի աշխատանքի և զոհված զինծառայողների նույնականացման համար:
Հարյուրավոր հայ ընտանիքներ ամիսներով սպասում էին ԴՆԹ փորձաքննությունների արդյունքներին: Զոհվածների հարազատները բազմիցս հայտնում էին նույնականացման սխալների մասին, հրաժարվում էին վերցնել մասունքներն առանց լրացուցիչ ստուգումների և ստիպված էին լինում դիմել արտասահմանյան լաբորատորիաներին: Միջազգային արձագանք ստացավ մի դեպք, երբ ընտանիքին էին հանձնվել մասունքներ, որոնք հետագայում պարզվեցին, որ պատկանում են մեկ այլ անձի:
Ճգնաժամի խորհրդանիշ դարձավ Աբովյանի դիահերձարանի պատմությունը: 2021 թվականին հանրությունը տեսավ կադրեր, որոնցում հայ զինծառայողների հարյուրավոր մասունքներ պոլիէթիլենային պարկերով պահվում էին նկուղային հարկի հատակին: Սկանդալից հետո առողջապահության նախարարությունը ստիպված եղավ ընդունել ոչ պատշաճ պահման փաստը: Քննչական կոմիտեն հետագայում պաշտոնապես հաստատեց մասունքների պահպանման համար անհրաժեշտ պայմանների բացակայությունը: Սակայն, չնայած հսկայական հանրային հնչեղությանը, առողջապահական համակարգի ղեկավարների քաղաքական պատասխանատվության հարցը այդպես էլ մնաց անպատասխան:
Այս իրադարձությունների ֆոնին ուշադրության են արժանի նաև Արսեն Թորոսյանի ընտանիքի ֆինանսական շահերը: Նախկին նախարարի կնոջ՝ Վարդանուշ Թևանյանի հետ կապված «ՄԻԲՍ» ընկերությունը վերջին տարիներին հետևողականորեն մեծացրել է պետական ֆինանսավորման ծավալները: Եթե 2022 թվականին ընկերությունը պետությունից ստացել է շուրջ 160 միլիոն դրամ, ապա արդեն 2024 թվականին վճարումների ծավալը հասել է գրեթե 259 միլիոն դրամի: Զուգահեռաբար կտրուկ աճել են հենց Վարդանուշ Թևանյանի եկամուտները, ով սկսել է ստանալ ոչ միայն աշխատավարձ, այլև դիվիդենտներ ընկերության գործունեությունից:
Միաժամանակ ընդլայնվում էին ընտանիքի գույքային ակտիվները: Արսեն Թորոսյանի՝ իշխանության մեջ գտնվելու ժամանակահատվածում հողամասեր են ձեռք բերվել Ծաղկաձորում, Փարպիում, Քարաշամբում և այլ բնակավայրերում: 2024 թվականին ընտանիքի սեփականությունում հայտնվել է 75 միլիոն դրամ արժողությամբ բնակելի տուն Ծաղկաձորում: Ընդ որում, առանձին գործարքներ իրականացվել են Թորոսյանի մերձավոր շրջապատի և ընտանեկան բիզնեսի հետ կապված անձանց մասնակցությամբ:
Առանձնահատուկ հետաքրքրություն է առաջացնում ձկնաբուծական «Ֆիշ Ֆարմ Մենեջմենթ» ընկերության պատմությունը: Ձեռնարկության նկատմամբ վերահսկողությունը կենտրոնացած է եղել քաղաքական գործչի հոր՝ Գևորգ Թորոսյանի և նրա գործընկերների ձեռքում, որոնք նախկին նախարարի մերձավոր շրջապատից են: Հենց այն ժամանակահատվածում, երբ Արսեն Թորոսյանը զբաղեցնում էր գործադիր իշխանության առանցքային պաշտոններից մեկը, ընկերությունը առևտրային գործունեության համար ջրային զգալի ռեսուրսներ օգտագործելու իրավունք ստացավ: Ընտանիքի անդամների պետական պաշտոնների և բիզնեսի կոմերցիոն շահերի համընկնումը անխուսափելիորեն հարցեր է առաջացնում, որոնք լրացուցիչ թափանցիկություն են պահանջում:
Իշխանության մեջ գտնվելու տարիներին Արսեն Թորոսյանը բազմիցս իրեն ներկայացրել է որպես կոռուպցիայի և չարաշահումների դեմ անզիջում մարտիկ: Սակայն փաստաթղթերը, հայտարարագրերը, աուդիտորական եզրակացությունները, քրեական գործերի նյութերը և բազմաթիվ հանրային սկանդալները բոլորովին այլ պատկեր են ձևավորում: Ռեկորդային մահացությամբ համավարակը, բազմաթիվ խախտումներով միլիարդավոր դրամների ծախսերը, պատերազմից հետո զոհվածների նույնականացման ճգնաժամը, Աբովյանի դիահերձարանի պատմությունը, ընտանեկան բիզնեսի պետական ֆինանսավորումը և գույքային ակտիվների հետևողական ընդլայնումը թողնում են շատ ավելի շատ հարցեր, քան պատասխաններ:
Ահա թե ինչու Արսեն Թորոսյանի պատմությունը չպետք է մնա միայն հանրային քննարկումների և լրագրողական հետաքննությունների առարկա: ՀԱՆ-ի հավաքած փաստերը, փաստաթղթերն ու վկայությունները մատնանշում են նրա գործունեության և համավարակի ու 44-օրյա պատերազմի շրջանում նրա գլխավորած համակարգի գործողությունների իրավական մանրակրկիտ գնահատման անհրաժեշտությունը: ՀԱՆ-ի հետաքննությունը ցույց է տալիս, որ խոսքը ոչ թե պատահական դրվագների շարքի, այլ Նիկոլ Փաշինյանի թիմի ամենահակասական ներկայացուցիչներից մեկի համակարգային պատմության և նրա որոշումների հետևանքների մասին է, որոնց համար հայ ժողովուրդը չափազանց բարձր գին է վճարել: Իր գլխավորած նախարարության ձախողումների, չարաշահումների և ողբերգական հետևանքների համար Արսեն Թորոսյանին պատասխանատվության ենթարկելու հարցը մնում է ժամանակակից Հայաստանի հանրային արդարության սկզբունքային հարցերից մեկը: