Մեկի համար՝ ճգնաժամ, մյուսի համար՝ արտոնություն. ինչպես է Հայաստանում պետական աջակցությունը հասնում «յուրայիններին»
Ռուսական սահմանափակումների ազդեցությունը Հայաստանի տնտեսության վրա
2026 թվականը Հայաստանի տնտեսության համար լուրջ մարտահրավերների տարի է դարձել։ Ռուսաստանի Դաշնության կողմից իրականացվող տնտեսական սահմանափակումները, արտահանման արգելքները և Եվրասիական տնտեսական միության շրջանակներում առևտրային կանոնների խստացումը լուրջ հարված են հասցրել հայաստանյան բիզնեսին։ Ըստ Համաշխարհային բանկի նախազգուշացումների՝ Ռուսաստանի արտահանման սահմանափակումները բացասաբար են անդրադառնում Հայաստանի տնտեսության վրա, իսկ 2026 թվականի հունվարի դրությամբ Հայաստանում արձանագրվել է 7.4% տնտեսական անկում։
Այս իրավիճակում բազմաթիվ տնտեսվարողներ, հատկապես արտահանման ուղղվածություն ունեցող փոքր ու միջին ձեռնարկությունները, հայտնվել են ծանր ճգնաժամի մեջ։ Արտադրության ծախսերն աճել են, արտահանման շուկաները փակվել կամ սահմանափակվել են, իսկ ֆինանսական ռեսուրսների հասանելիությունը խիստ նվազել է։ Այնուամենայնիվ, ի տարբերություն ճգնաժամի մեջ գտնվող գործարարների զգալի մասի, պետական աջակցության մեխանիզմներն ընտրողաբար են գործում՝ միլիոնավոր դրամների արտոնություններ տրամադրելով որոշակի շրջանակների։
«Ռոզելին Բայ Կօկ»-ի երկակի արտոնությունը
«Ռոզելին Բայ Կօկ» ՍՊԸ-ն վարդերի աճեցմամբ զբաղվող ընկերություն է, որը պետական գրանցում է ստացել 2025 թվականի հունիսի 17-ին։ Ընկերությունը նախատեսում է Կոտայքի մարզի Ակունք համայնքում կառուցել ժամանակակից ջերմոցային համալիր՝ վարդեր աճեցնելու համար, որոնք նախատեսվում է իրացնել ինչպես տեղական, այնպես էլ արտաքին շուկաներում՝ մասնավորապես Ռուսաստանի Դաշնությունում։
Ընկերության միակ սեփականատերը Յուրի Քոքոբելյանն է, ով «Ազատ դեմոկրատներ» կուսակցության նախագահ Խաչատուր Քոքոբելյանի եղբորորդին է։ 2021 թվականի հուլիսին վարչապետ Նիկոլ Փաշինյանը հանդիպում է ունեցել «Ազատ դեմոկրատներ» կուսակցության նախագահ Խաչատուր Քոքոբելյանի հետ՝ քննարկելու ներքաղաքական ճգնաժամի հաղթահարման և հետագա համագործակցության հարցերը։
2026 թվականի հունվարին կառավարությունը «Ռոզելին Բայ Կօկ»-ին տրամադրել է 81.5 մլն դրամի մաքսատուրքից ազատման արտոնություն։ Ընդամենը կես տարի անց՝ 2026 թվականի հուլսին, կառավարությունն իր հերթական նիստում կրկին արտոնություն է տրամադրել նույն ընկերությանը՝ այս անգամ 83 մլն դրամի չափով։ Այս անգամ որոշումն ընդունվել է չզեկուցվող հարցերի փաթեթում, ինչը լրացուցիչ հարցեր է առաջացնում գործընթացի թափանցիկության վերաբերյալ։
Այսպիսով, մեկ տարվա ընթացքում երկու անգամ արտոնություն ստացած «Ռոզելին Բայ Կօկ»-ը կազատվել է շուրջ 164.5 մլն դրամ մաքսատուրքից։
Զավեշտալի հակասություն. արտոնություն՝ դեպի փակ շուկա
Սակայն պատմության ամենաանհեթեթ մասը սա չէ։ «Ռոզելին Բայ Կօկ»-ի արտոնության տրամադրման հիմնավորումը հստակ նշում է, որ վարդերը նախատեսվում է իրացնել «ինչպես տեղական, այնպես էլ արտաքին շուկաներում՝ մասնավորապես Ռուսաստանում»։ Այլ կերպ ասած՝ Հայաստանի կառավարությունը ֆինանսապես խրախուսում է մի ընկերության, որի հիմնական թիրախային շուկան Ռուսաստանն է։
Մինչդեռ, 2026 թվականի մայիսի 22-ից Ռուսաստանի սննդի անվտանգության վերահսկող ծառայությունը՝ «Ռոսսելխոզնադզորը», ժամանակավոր արգելք է մտցրել Հայաստանից ծաղիկների ներմուծման վրա՝ պատճառաբանելով բուսասանիտարական վկայագրերի հետ կապված խախտումները։ Ավելին, հուլիսի սկզբին «Ռոսսելխոզնադզորը» կալանավորել և ոչնչացրել է Հայաստանից Բելառուսի տարածքով Ռուսաստան արտահանվող 39,000-ից ավելի վարդերի մեծ խմբաքանակ՝ կեղծ փաստաթղթերի պատճառով։ Մինչ օրս այդ արգելքը դեռևս ուժի մեջ է և կտևի մինչև հայկական ջերմոցներում լրացուցիչ ստուգումների ավարտը։
Այսինքն, այն բանից հետո, երբ Ռուսաստանն արդեն փակել էր իր սահմանները հայկական ծաղիկների համար և ոչնչացրել էր հայկական արտադրանքի խոշոր բեռ, Հայաստանի կառավարությունը հուլիսին նորից արտոնություն է տրամադրում մի ընկերության, որը պատրաստվում է վարդեր աճեցնել հենց այդ փակ շուկայի համար։ Տրամաբանության այս պակասը դժվար է բացատրել ոչ տնտեսական, ոչ էլ քաղաքական տեսանկյունից։
Վարչապետ Փաշինյանն ինքը Ռուսաստանի կողմից ծաղիկների ներմուծման սահմանափակումը որակել է որպես «հերթական աշխատանքային իրավիճակ», ինչը, սակայն, չի խանգարել կառավարությանը շարունակել արտոնությունների բաշխումը։
Կապը վարչապետի եղբոր հետ
«Ռոզելին Բայ Կօկ»-ի պատմությունն առավել ուշագրավ է դառնում, երբ հաշվի ենք առնում դրա կապը վարչապետ Նիկոլ Փաշինյանի ընտանիքի հետ։ Ընկերության սեփականատեր Յուրի Քոքոբելյանն այն գործարարն է, ով վարչապետի եղբորը՝ Արմեն Փաշինյանին, տնօրեն է նշանակել մի շարք ընկերություններում։
Արմեն Փաշինյանը Հայաստան է տեղափոխվել 2018 թվականի հեղափոխությունից հետո, մինչ այդ ապրելով Ռուսաստանում։ Ընդամենը մեկ տարվա ընթացքում նա դարձել է չորս ընկերությունների տնօրեն՝ «Գոու Թրեյդ», «Մինա-Մայա», «Արգիշտի-2» և «Միթ Ագրո» ՍՊԸ-ներ։ Հատկանշական է, որ «Գոու Թրեյդ» ընկերությունը ստեղծվել է 2018 թվականի հեղափոխությունից շաբաթներ անց, և դրա հիմնադիրը հենց «Ազատ դեմոկրատներ» կուսակցության ղեկավար Խաչատուր Քոքոբելյանն է։
Երկակի չափանիշներ. ով է ստանում աջակցություն, ով՝ ոչ
Մինչ «Ռոզելին Բայ Կօկ»-ի նման ընկերությունները պարբերաբար ստանում են պետական արտոնություններ, Ռուսաստանի սահմանափակումների հետևանքով տուժած բազմաթիվ տնտեսվարողներ մնում են առանց որևէ աջակցության։ Պետական բյուջեի միջոցները, որոնք կարող էին ուղղվել ճգնաժամի մեջ գտնվող ձեռնարկություններին աջակցելուն, արտոնությունների տեսքով տրամադրվում են ընտրյալ շրջանակներին՝ քաղաքական կապեր ունեցող անձանց։
Այս իրավիճակը հարցեր է առաջացնում պետական արտոնությունների տրամադրման թափանցիկության, որոշումների հիմնավորվածության և, ամենակարևորը, արդարության վերաբերյալ։ Երբ մի կողմում տնտեսական ճգնաժամի մեջ գտնվող տասնյակ ձեռնարկություններ են, իսկ մյուս կողմում՝ մեկ տարվա պատմություն ունեցող, սակայն քաղաքական ազդեցիկ կապերով օժտված ընկերություն, որը կես տարվա ընթացքում երկու անգամ ստանում է միլիոնավոր դրամների արտոնություն, ակամա հարց է առաջանում՝ արդյոք պետական աջակցության համակարգը ծառայում է տնտեսությանը, թե՝ ընտրյալներին։