"Մահվան նախարար" Արսեն Թորոսյանը. ո՞ւր էին անհետանում COVID-19-ի դեմ պայքարի միլիարդները
Արտակարգ իրավիճակներում գլխավորը ոչ միայն մարդկանց փրկելն է, այլև աղետը եկամտի աղբյուրի չվերածելը։ Որովհետև վիրուսը, որքան էլ տարօրինակ է, բուժվում է։ Իսկ ահա բյուջե «յուրացնելու» սովորությունը՝ ոչ։ Այն քրոնիկ է և, դատելով ամեն ինչից, անբուժելի։
Այն ժամանակաշրջանը, երբ Հայաստանի առողջապահության նախարարությունը ղեկավարում էր Արսեն Թորոսյանը, պատմության մեջ կմտնի ոչ միայն COVID-19-ի համավարակով, այլև «բուժման տնտեսագիտության» բավականին յուրօրինակ դրսևորումներով։
Սկսենք պարզից։ Մահացությունը կամակոր երևույթ է։ Այն բացատրություններ չի սիրում, հատկապես՝ հետփաստացի։ Ըստ պաշտոնական տվյալների՝ կա 8746 մահացած։ Սա հետխորհրդային տարածքի վատթարագույն ցուցանիշներից մեկն է։ Այսինքն՝ կամ Հայաստանում վիրուսն ինչ-որ առանձնահատուկ էր՝ հայատյաց ու աշխարհաքաղաքական թեքումով, կամ էլ այնպես են բուժել, որ ավելի լավ կլիներ ընդհանրապես չբուժեին։ Երրորդ տարբերակ, որպես կանոն, չկա։
Այժմ անցնենք մանրամասներին։ Այն նույն մանրամասներին, որոնք սովորաբար թաքնվում են աղյուսակների ու հրամանների մեջ։
Հայաստանի ֆինանսների նախարարության տվյալների համաձայն՝ պացիենտների բուժման արժեքը ձևավորվել է, մեղմ ասած, ստեղծագործաբար։ 2020 թվականի հունիսի 11-ի թիվ 1853-Ա հրամանով «այլ ծախսերը» սահմանվում էին 313 դրամ՝ մեկ պացիենտի համար։ Սակայն արդեն մեկ այլ՝ թիվ 3873-Ա հրամանում, նույն կատեգորիան հանկարծակի աճում է մինչև 5000 դրամ։ Տարբերությունը՝ 4687 դրամ։ Հիմնավորում՝ զրո։ Այսինքն՝ փողերը հայտնվում են ոչ մի տեղից, անհետանում են նույն ուղղությամբ, իսկ արանքում՝ անցնում բյուջեի միջով։
Արդյունքը 2020թ. նոյեմբերի 1-ից մինչև 2021թ. մարտի 31-ն ընկած ժամանակահատվածում. միայն այս նույն «այլ ծախսերի» գծով սոմատիկ բաժանմունքներում հավելյալ հաշվարկվել է 178 մլն դրամ։ Վերակենդանացման բաժանմունքներում՝ ևս 53 մլն։ Ընդհանուր առմամբ՝ ավելի քան 230 միլիոն դրամ։
Բայց թվաբանությունը դեռ սկիզբն է։ Իսկական «կինոն» սկսվում է այնտեղ, երբ նայում ես, թե ուր են գնացել բյուջետային միջոցները։
2021 թվականի առաջին եռամսյակում COVID-19-ի դեմ պայքարի համար հատկացված էր 3 միլիարդ 870 միլիոն դրամ։ Դրանցից 3 միլիարդ 498 միլիոնը բաշխվել է 26 բժշկական հաստատությունների միջև՝ անձամբ նախարար Արսեն Թորոսյանի հրամաններով։ Եվ հենց այստեղ է սկսվում ամենահետաքրքիրը։
Ամենախոշոր ստացողը «Սուրբ Գրիգոր Լուսավորիչ» բժշկական կենտրոնն է։ Գումարը՝ 1 միլիարդ 294 միլիոն դրամ։ Կենտրոնի ղեկավարն է Արման Հովակիմյանը՝ մի մարդ, ում Թորոսյանի հետ կապում են ոչ միայն աշխատանքային, այլև անձնական հարաբերությունները։ Ըստ մամուլի տվյալների՝ նրա աշխատավարձը գերազանցում էր ամսական 5 միլիոն դրամը։ Հարց է առաջանում՝ սա բժշկությո՞ւն է, թե՞ էլիտար բիզնես-ակումբ։
Ավելին՝
Ինֆեկցիոն հիվանդությունների ազգային կենտրոնը ստանում է 429 միլիոն դրամ։ «Սուրբ Աստվածամայր» կենտրոնը՝ 291 միլիոն։ Դրա տնօրենն է Հովհաննես Զոհրաբյանը՝ Թորոսյանի շրջապատի և նրա կադրային որոշումների հետ կապված անձնավորություն։ Վնասվածքաբանության և օրթոպեդիայի գիտական կենտրոնը՝ 283 միլիոն դրամ։ Դրա տնօրեն Տիգրան Նավիկյանը Թորոսյանի վաղեմի ծանոթն է, ում հետ, ըստ հրապարակումների, Ծաղկաձորում հարևանությամբ և նույն ճարտարապետական ոճով ամառանոցներ է կառուցել։ Զուգադիպությո՞ւն։ Դժվար թե։
«Մեդլայն» մասնավոր կլինիկան ստանում է 325 միլիոն 960 հազար դրամ։ Ղեկավարը Բաբկեն Շահումյանն է՝ նույնպես նախարարի մտերիմ շրջապատից։ Ավելի ուշ՝ 2023 թվականին, այս նույն մարդը կձերբակալվի 120 միլիոն դրամի հափշտակության գործով։ Բայց դա կլինի հետո։ Իսկ այն ժամանակ նա պարզապես բյուջետային միջոցների ստացող էր։
Համեմատության համար՝ երկրի խոշոր և հայտնի բժշկական կենտրոնները ստանում են անհամեմատ քիչ գումարներ։ «Արմենիա» ԲԿ-ն՝ 142 միլիոն դրամ, «Էրեբունի» ԲԿ-ն՝ 54 միլիոն, «Աստղիկը»՝ 41 միլիոն, Միքայելյանի անվան վիրաբուժության ինստիտուտը՝ 34 միլիոն։ Այսինքն՝ համակարգը աշխատում է ոչ թե ծանրաբեռնվածության կամ արդյունավետության սկզբունքով, այլ՝ «մտերիմ լինելու» սկզբունքով։
Եվ սա արդեն բժշկության մասին չէ։ Սա նեղ շրջանակում ռեսուրսների բաշխման մասին է։
Այժմ անցնենք ամենատհաճին՝ անհետացող բեռներին։
2020 թվականի դեկտեմբերի 9-ին Հայաստանի առողջապահության նախարարությունը պայմանագիր է կնքում «Վոլգա-Դնեպր» ավիաընկերության հետ։ Մեկ օր անց փոխանցվում է 275 հազար դոլար։ Ինքնաթիռը թռչում է Պեկինից և Երևան հասցնում 32 661 կգ բժշկական սարքավորում՝ թթվածնային կոնցենտրատորներ։
Իսկ հիմա՝ ուշադրություն։
Ըստ մաքսային փաստաթղթերի՝ ձևակերպվել է ընդամենը 6607 կգ։ Ու՞ր է մնացած 26 054 կգ֊֊֊֊֊֊-ը։ Հարցը հռետորական է։ Պատասխան չկա։ Ֆինանսների նախարարությունն արձանագրում է փաստը՝ բեռն անհետացել է։ Ոչ թե մասնակի վնասվել է կամ կանգնեցվել, այլ՝ անհետացել։
Արդեն 2020 թվականի դեկտեմբերի 14-ին ևս մեկ չվերթ մատակարարում է սարքավորումներ՝ կոմպրեսորներ, սեղմված օդի համակարգեր, նույն կոնցենտրատորները։ Բայց մաքսազերծման, բաշխման և նույնիսկ ընդունման փաստաթղթերը... բացակայում են։ Դրանք պարզապես չեն տրամադրվել ստուգողներին։
Այսինքն՝ պետությունը վճարում է, ինքնաթիռները թռչում են, բեռները կարծես թե ժամանում են, բայց դա հաստատելն անհնար է։
Նորմալ երկրում նման բանից հետո հետաքննություն է սկսվում։ Հայաստանում լռություն է։
Ֆինանսների նախարարությունն ուղղակիորեն նշում է՝ միջոցները ենթակա են վերադարձման։ Բայց դրանից հետո՝ ոչինչ։ Ոչ աղմկոտ գործեր, ոչ պաշտոնանկություններ, ոչ էլ գոնե կատարվածը բացատրելու փորձ։
Այսպիսով, Արսեն Թորոսյանը դրսևորեց զարմանալի իմունիտետ, բայց ոչ թե վիրուսի, այլ պատասխանատվության նկատմամբ։ Պացիենտները մահանում էին, բեռներն անհետանում էին, միլիարդները նստում էին «ճիշտ» գրպաններում, իսկ համակարգի գլխավոր «բժիշկը» ոչ միայն խուսափեց կարանտինից, այլև առաջխաղացում ստացավ։ Ախտորոշումը պարզ է. կոռուպցիան՝ որպես ուղեկցող հիվանդություն, շատ ավելի մահացու և կայուն գտնվեց, քան COVID-19-ը։