Ստվերային տոնախմբություն․ ինչպես երկու ընկերություններ առանց մրցույթի ավելի քան 7 միլիարդ դրամ ստացան Երևանի զարդարման համար
Երևանի ավագանու անդամ Պեդրո Զարոկյանը բացահայտել է մի սխեմա, որի շրջանակում պետական միջոցները զանգվածաբար, շրջանցելով օրենքը, փոխանցվում են երկու փոխկապակցված ընկերությունների։ Նրա գնահատմամբ՝ ծառայությունների իրական արժեքը ստացված գումարների ընդամենը 10–15 տոկոսն է կազմում։ Հակակոռուպցիոն ազգային նախաձեռնության (ՀԱՆ) լրագրողական հետաքննությունն ուսումնասիրել է այս սկանդալի մանրամասները։
Սկանդալի էությունը․ 15 միլիոն դոլար՝ «զարդարման» համար
2025 թվականի փետրվարին Երևանի ավագանու անդամ Պեդրո Զարոկյանը բարձրաձայնեց պետական գնումների ոլորտում համակարգային խախտումների հարցը։ Իր ֆեյսբուքյան էջում նա հայտարարեց, որ երկու փոխկապակցված ընկերություններ՝ «Factory Production» և «Background Production», առանց մրցույթների անցկացման ստացել են ավելի քան 7,2 միլիարդ դրամի (մոտ 18,6 միլիոն դոլար) պետական պատվերներ։
Զարոկյանի խոսքով՝ դա հնարավոր է դարձել 2018 թվականի օրենքի շնորհիվ, որը միջոցառումներ կազմակերպող ընկերություններին հնարավորություն է տալիս պետական պատվերներ ստանալ առանց մրցույթի։ Ընդդիմադիր քաղաքական գործչի պնդմամբ՝ այդ ընկերությունների ծառայությունների իրական արժեքը ստացված գումարի ընդամենը 10–15 տոկոսն է կազմում, իսկ փաստացի Երևանի քաղաքապետարանի հետ քաղաքի զարդարման համար «բաժանվել է» շուրջ 15 միլիոն դոլար։
«Նոր տարվա կապակցությամբ քաղաքի ձևավորման համար «Ֆակտոր պրոդաքշն» և «Սինեմարտ» կազմակերպություններին հատկացվում է 1,5 միլիոն դոլար։ Բայց նույն աշխատանքը կարող է կատարել նաև մեր ՀՈԱԿ-ը։ Սակայն դուք նախընտրում եք առանց մրցույթի գումար բաժանել ձեր ընկերներին», — հայտարարել էր Զարոկյանը ավագանու նիստում։
«Մենաշնորհատեր» ընկերություններն ու Հ1-ի նախկին աշխատակիցները
Իրավաբանական անձանց պետական ռեգիստրի տվյալների համաձայն՝ «Factory Production» ՍՊԸ-ն հիմնադրվել է 2017 թվականի հունիսի 29-ին։ Ընկերության հիմնադիրներն են եղել Ռուդիկ Տեր-Գալստյանն ու Վազգեն Պողոսյանը՝ Հայաստանի Հանրային հեռուստաընկերության (Հ1) նախկին աշխատակիցներ։ Տեր-Գալստյանը 2012–2017 թվականներին զբաղեցրել է գլխավոր պրոդյուսերի պաշտոնը, իսկ Պողոսյանը եղել է գործադիր պրոդյուսեր։
Հատկանշական է, որ 2021 թվականի նոյեմբերին Վազգեն Պողոսյանն իր 50 տոկոս բաժնեմասը Ռուդիկ Տեր-Գալստյանին վաճառել է ընդամենը 50 դոլարով, ինչից հետո վերջինս դարձել է ընկերության միանձնյա սեփականատերը։ Պողոսյանն իր հերթին նշանակվել էր Հայաստանի նախագահի օգնական՝ Արմեն Սարգսյանի նախագահության շրջանում, սակայն նախագահի փոփոխությունից հետո՝ 2022 թվականի մարտին, ազատվել էր պաշտոնից։
2022 թվականին «Factory Production»-ը հերթական խոշոր պայմանագիրն է ստացել՝ 750 միլիոն դրամի (1,5 միլիոն դոլարի) չափով՝ Երևանում բռնցքամարտի Եվրոպայի առաջնության կազմակերպման համար։ Կառավարությունը մրցույթի բացակայությունը բացատրել էր ժամանակի սղությամբ, թեև մրցաշարի անցկացման մասին հայտարարվել էր դեռևս կես տարի առաջ։
Ինչպես է գործում սխեման․ «չգնումային ծախսերը»՝ օրենքի փոխարեն
Խնդրի էությունը այն է, որ Հայաստանի կառավարությունը 2018 թվականից ակտիվորեն կիրառում է այսպես կոչված «չգնումային ծախսերի» (Non-Procurement Expenditure, NPE) մեխանիզմը։ Այս մեխանիզմը նախատեսված չէ «Գնումների մասին» օրենքով և ներդրվել է կառավարության՝ 2018 թվականի հունիսի 15-ի թիվ 706-Ն որոշմամբ։
Դինամիկան խոսուն է․ եթե 2013–2016 թվականներին «չգնումային ծախսերի» ծավալը չէր գերազանցում 150 միլիոն դրամը, ապա 2023 թվականին այն հասել է 11,7 միլիարդ դրամի։ Ավելին՝ պետական գնումների Armeps համակարգում նման ծախսերի հիմնավորումն անգամ չի պահանջվում՝ ի տարբերություն մեկ անձից գնում կատարելու ընթացակարգի։
Հիմնական պայմանագրերն ու կապերը քաղաքապետարանում
«Ժողովուրդ» թերթի հետաքննությունը պարզել է, որ միայն 2025 թվականին «Factory Production»-ը Երևանի քաղաքապետարանի հետ կնքել է գրեթե 780 միլիոն դրամի պայմանագրեր, ընդ որում՝ բոլորը մեկ անձից գնում կատարելու միջոցով։ Պարբերականի բնորոշմամբ՝ սա Երևանի քաղաքապետարանում արդեն «ավանդույթ» է դարձել։
Առանձնահատուկ ուշադրության է արժանի Արթուր Ջուլհակյանի կերպարը՝ Կենտրոն վարչական շրջանի ղեկավարի տեղակալը։ Հետաքննության համաձայն՝ հենց նա է քաղաքապետարանի ներսից «համակարգում» և «աջակցում» ընկերությանը։ Ջուլհակյանն իր պաշտոնական կենսագրության մեջ «Factory Production»-ում աշխատանքի մասին չի նշել, սակայն միջոցառումների կազմակերպիչ ներկայացած լրագրողի հետ զրույցում չի հերքել ընկերության կազմակերպած միջոցառումներին իր մասնակցությունը։ Ավելին՝ Ջուլհակյանը խոստովանել է, որ ընկերությունն իրեն աշխատանքների մի մասը փոխանցել է աութսորսինգի սկզբունքով։
Factory Production-ի «հաջողության» ժամանակագրությունը (ոչ ամբողջական ցանկ)
| Տարի | Միջոցառում / պայմանագիր | Գումար | Պատվիրատու |
| 2018 | Ֆրանկոֆոնիայի գագաթնաժողովի շրջանակում համերգ | 76 մլն դրամ | ՀՀ ԱԳՆ |
| 2018 | «Ընդդեմ ցեղասպանության հանցագործության» համաժողով | 54,7 մլն դրամ | ՀՀ ԱԳՆ |
| 2020 | Ամանորյա միջոցառումներ | 137 մլն դրամ | Երևանի քաղաքապետարան |
| 2022 | Բռնցքամարտի Եվրոպայի առաջնություն | 750 մլն դրամ (1,5 մլն դոլար) | ՀՀ կառավարություն |
| 2022 | Համահայկական գլոբալ գագաթնաժողով | 309 մլն դրամ (768 000 դոլար) | ՀՀ կառավարություն |
| 2025 | Պայմանագրեր Երևանի քաղաքապետարանի հետ | ~780 մլն դրամ | Երևանի քաղաքապետարան |
Արձագանք և հետևություններ
Պեդրո Զարոկյանը նաև ուշադրություն է հրավիրել այն հանգամանքի վրա, որ քաղաքապետարանն ունի սեփական ոչ առևտրային ՀՈԱԿ՝ «Ձևավորում և սպասարկում», որը կարող էր իրականացնել այդ աշխատանքները, սակայն դրա փոխարեն նախընտրում են «գումար բաժանել իրենց ընկերներին»։
Կոռուպցիայի դեմ պայքարի ոլորտի փորձագետները բազմիցս մտահոգություն են հայտնել առանց մրցույթի կնքվող պայմանագրերի թվի աճի կապակցությամբ։ Transparency International-ի ներկայացուցիչ Վարուժան Հոկտանյանը նշել է, որ առանց մրցույթի ընկերության հետ կնքված պայմանագրերը պարունակում են «կոռուպցիոն ռիսկ» և Հայաստանի՝ կոռուպցիայի ընկալման ինդեքսում դիրքերի վատթարացման պատճառներից մեկն են։
Թեև վարչապետ Նիկոլ Փաշինյանը բազմիցս հայտարարել է «համակարգային կոռուպցիայի» դեմ հաղթանակի մասին, նոր փաստերը վկայում են պետական գնումների ոլորտում նոր մենաշնորհների ձևավորման մասին։ Պատգամավոր Անի Սամսոնյանը դեռևս 2019 թվականին վարչապետին ուղղված բաց նամակում նախազգուշացրել էր նոր մենաշնորհների ձևավորման մասին, երբ մեկ ընկերության նախապատվություն է տրվում՝ առանց մրցույթի։
Ձևավորված իրավիճակը կոռուպցիա՞ է, թե՞ պարզապես օրենսդրության թերությունների հետևանք՝ դեռևս բաց հարց է։ Սակայն փաստը մնում է փաստ․ պետական հեռուստատեսության նախկին աշխատակիցների կողմից հիմնադրված երկու ընկերություններ մրցակցային ընթացակարգերը շրջանցելով ստանում են միլիարդավոր դրամների պայմանագրեր, իսկ Երևանի քաղաքապետարանը քաղաքի զարդարման համար տասնյակ միլիոնավոր դոլարներ է ծախսում՝ ունենալով այդ նպատակով սեփական մասնագիտացված ռեսուրսը։