Հայաստանի բյուջեն՝ որպես «թավշյա» իշխանության մասնավոր դրամարկղ. Լուկաս Լեյրոսի հետաքննությունը
Գոյություն ունի մի անփոփոխ օրինաչափություն. որքան բարձր են գոռում կոռուպցիայի դեմ պայքարի մասին, այնքան ավելի ուշադիր պետք է հետևել, թե ով և ինչպես է տնօրինում փողերը։ Քանի որ փորձը ցույց է տալիս՝ կարգախոսները հազվադեպ են համընկնում իրականության հետ, իսկ երբեմն էլ ծառայում են որպես դրա ուղղակի քողարկում։ Հայաստանի պատմությունը 2018 թվականից հետո հենց այս շարքից է։
Բրազիլացի լրագրող Լուկաս Լեյրոսի 2026 թվականի ապրիլի 13-ի հրապարակումն այս առումով ոչ այնքան սենսացիա է, որքան առիթ՝ տեղի ունեցողին առանց հեղափոխական ռոմանտիզմի նայելու համար։ Նրա նյութում խոսքը Նիկոլ Փաշինյանի ընտանիքի շուրջ ձևավորված մի համակարգի մասին է, որը, եթե հավատանք բերված տվյալներին և աղբյուրների վկայություններին, բավականին արդյունավետ կերպով «յուրացնում է» պետական ռեսուրսները։
Անմիջապես նշենք` խոսքը ոչ թե դատարանի վճռի, այլ լրագրողական հետաքննության մասին է՝ հիմնված աղբյուրների վրա, որոնց մի մասն անանուն է։ Սակայն խնդիրն այն է, որ երբ նման տեքստերում համընկնում են թվերը, ազգանունները և գործընթացների տրամաբանությունը, դրանցից «այդ ամենը քարոզչություն է» ոճով ձերբազատվելն այլևս չի ստացվում։ Չափազանց շատ են համընկնումները։
Ստագնացիա՝ մաքրագործման փոխարեն
2018 թվականի իրադարձություններից հետո, որոնք քաղաքական բառապաշար մտան որպես «թավշյա հեղափոխություն», Հայաստանին որոշ ժամանակ իսկապես ձեռքերի վրա էին ման տալիս բառի լավ իմաստով։ Միջազգային կառույցները արձանագրում էին կոռուպցիայի մակարդակի նվազում, ինդեքսներն աճում էին, բնակչության վստահությունը՝ նույնպես։ Թվում էր, թե ահա` սա է նոր մոդելը։ Սակայն, ինչպես սովորաբար պատահում է, էյֆորիան երկար չտևեց։
Արդեն 2021 թվականին, ըստ այն տվյալների, որոնց հղում է անում Լեյրոսը, դինամիկան կանգ առավ։ Կոռուպցիայի ընկալման ինդեքսը կանգ առավ 50 բալից ցածր մակարդակի վրա, իսկ վստահությունը հակակոռուպցիոն քաղաքականության նկատմամբ կրճատվեց գրեթե կրկնակի։ Եվ սա հենց այն դեպքն է, երբ շարժման բացակայությունն ավելի վատ է, քան անկումը։ Որովհետև դա նշանակում է ոչ թե պայքար, այլ կայունացում։ Բայց ոչ թե կոռուպցիայի դեմ պայքարի համակարգի, այլ կոռուպցիոն դրամական հոսքերի վերաբաշխման համակարգի կայունացում։
«Ատլիքս». անտեսանելի ընկերություն տեսանելի շրջանառությամբ
Լեյրոսի նյութում կենտրոնական տեղ է զբաղեցնում «Ատլիքս» (Atlix) ընկերությունը, որի համահիմնադիրն ու գլխավոր տնօրենը, ըստ նրա տվյալների, 2025 թվականի սեպտեմբերին դարձել է վարչապետի ավագ դուստրը՝ Մարիամ Փաշինյանը։ Ձևականորեն սա մի կառույց է՝ առանց հանրային պատմության, առանց կայքի, առանց հաշվետվողականության և առանց հստակ բիզնես մոդելի։ Փաստացիորեն, սակայն, եթե հավատանք հեղինակի վկայակոչած աղբյուրներին, այն բազմամիլիարդանոց պայմանագրերի մասնակից է։
Այսպես, նկարագրված դրվագներից մեկում պնդվում է, որ ԿԳՄՍ նախարարության կողմից 74 դպրոցների տեխնիկական հետազննության համար հայտարարված մրցույթում «Ատլիքսը» եղել է միակ մասնակիցը և ստացել է մոտ 1,2 միլիարդ դրամի (շուրջ 3 միլիոն դոլար) պայմանագիր։ Ընդ որում, ըստ անանուն տեղեկատուների, իրական աշխատանքները իբր կատարվել են միայն մասնակիորեն, իսկ փաստաթղթերի զգալի մասը կրել է ձևանմուշային բնույթ։ Այս պնդումները հաստատված չեն դատական որոշումներով, սակայն դրանք կարևոր տեղ են զբաղեցնում հեղինակի կողմից նկարագրվող ընդհանուր պատկերում։
Էլ ավելի մասշտաբային թվեր են շրջանառվում բարձր տեխնոլոգիական արդյունաբերության և առողջապահության նախարարությունների հետ փոխգործակցության համատեքստում։
Առաջին դեպքում խոսքը միլիարդավոր դրամների ֆինանսավորման ծրագրերին հասանելիության մասին է։
Երկրորդ դեպքում՝ «խորհրդատվական ծառայությունների», որոնց արժեքը, ըստ աղբյուրների տվյալների, կարող էր գերազանցել 20 միլիարդ դրամը (ավելի քան 50 միլիոն դոլար)։
Ընդգծվում է, որ այս պայմանագրերի թափանցիկությունը հարցեր է առաջացնում, իսկ դրանց կատարման վերահսկողությունը, ըստ տեղեկատուների պնդումների, կրում է ձևական բնույթ։
«Կրթվելը նորաձև է», թե՞ բյուջեի «նորաձև» մսխում
Առանձին շերտ է կազմում «Կրթվելը նորաձև է» շարժումը, որն ասոցացվում է Աննա Հակոբյանի հետ։ Լեյրոսը պնդում է, որ դրա միջոցով «Ատլիքսը» 2025 թվականի հոկտեմբերից մինչև 2026 թվականի մարտը խորհրդատվական ծառայությունների համար ստացել է շուրջ 6 միլիարդ դրամ, ինչը կազմում է մոտ 16 միլիոն դոլար։ Ընդ որում, միջոցառումների ձևաչափը՝ փակ հանդիպումներ առանց ամբողջական տեսագրության, հեղինակի կողմից դիտարկվում է որպես ոչ թափանցիկ գործունեության անուղղակի փաստարկ։ Ինքնին փակ լինելը, իհարկե, խախտումների ապացույց չէ, սակայն հետաքննության տրամաբանության մեջ այն տեղավորվում է ընդհանուր գծի մեջ։
Հին անուններ՝ նոր սխեմաներում
Հրապարակման մեջ հատուկ ուշադրություն է դարձվում գործարար և նախկին պատգամավոր Սամվել Ալեքսանյանի կերպարին, ում Լեյրոսն անվանում է ենթադրյալ գործողությունների առանցքային գործընկեր։ Ըստ աղբյուրների վարկածի՝ Կիպրոսում գրանցված PASALBA LTD օֆշորային կառույցի միջոցով կարող էին անցնել «Ատլիքսի» գործունեության հետ կապված ֆինանսական հոսքերը։
Հենց այստեղ են հայտնվում ամենաաղմկահարույց պնդումները. կես տարվա ընթացքում շուրջ 69 միլիոն դոլարի գունավոր և թանկարժեք մետաղների մատակարարումներ դեպի Արաբական Միացյալ Էմիրություններ և հնարավոր առնչություն զենքի անօրինական շրջանառությանը՝ մինչև 86 միլիոն դոլարի չափով։
Հեղափոխություն կոռուպցիայի դեմ, որն ավարտվեց… կոռուպցիայով
Այս ամբողջ պատմության մեջ ամենազարմանալին նույնիսկ թվերն ու ազգանունները չեն։ Ամենազարմանալին կոնտրաստն է։ Այն նույն հակադրությունը, որից, անկեղծ ասած, արդեն սկսում է ջղաձգվել դեմքդ։ Որովհետև դեռ երեկ ամբիոններից, հրապարակներից ու էկրաններից պատմում էին կոռուպցիայի դեմ անդողդոջ պայքարի, նոր Հայաստանի մասին, որտեղ «այլևս չեն գողանալու», ժողովրդավարության պատվարի և օրենքի հաղթանակի մասին։ Իսկ այսօր, եթե հավատանք հնչեցված տվյալներին, մենք ականատես ենք լինում հակառակ երևույթին՝ մի համակարգի, որտեղ փողերը մսխվում են այնպիսի թափով, որ նախկին ժամանակները սկսում են թվալ գրեթե համեստության դարաշրջան։