Ուր են գնում միլիոնները. Անհարմար հարցեր «Իմ քայլը» հիմնադրամին
Հայաստանի իշխանության ներկայացուցիչները «Իմ քայլը» բարեգործական հիմնադրամի մասին սովորաբար խոսում են հուզառատ տոնայնությամբ՝ առաջին տիկին, երեխաներ, փառատոններ, մարդասիրական նախաձեռնություններ։ Սակայն, եթե մի կողմ դնենք այս ամբողջ «քաղցրավենիքը», մնում է չոր մնացորդը՝ փողեր, հաշվետվություններ և այն ամենը, ինչ դրանցում առկա չէ։ Իսկ այնտեղ չկա ամենակարևորը՝ պատասխանը հարցին, թե հատկապես ո՞ւր և ի՞նչ հիմունքներով են գնացել միլիոնները։
Սկսենք պարզից։ 2019 թվական։ Հիմնադրամը ծախսում է մոտ 5,4 միլիոն դոլար։ Դրանից 4,7 միլիոնը՝ ծրագրերի վրա, մոտ 700 հազարը՝ վարչական ծախսերի։ Թվում է, թե ամեն ինչ պատշաճ է։ Բայց միայն այնքան ժամանակ, քանի դեռ չեք սկսել տալ տարրական հարցեր՝ ովքե՞ր են կապալառուները, ի՞նչ պայմանագրերով, ի՞նչ տենդերներ են անցկացվել, որտե՞ղ է աշխատավարձերի վերծանումը։ Պատասխան չկա։ Կա միայն վերջնական թիվը։ Իսկ վերջնական թիվն առանց մանրամասնման հաշվետվություն չէ, այլ քողարկում։
Անցնենք առաջ։ Այս միլիոններից Արցախին բաժին է հասել ընդամենը երկու ծրագիր՝ մանկապարտեզ Սանասարում (տարածք, որը հետագայում անցավ Ադրբեջանի վերահսկողության տակ) և մեկանգամյա փառատոն Ստեփանակերտում։ Վերջ։ Սրանով «Արցախի աջակցությունը» ավարտվում է։ Մնացած գումարները փոշիանում են այնպիսի նախագծերում, որոնք կա՛մ երկարաժամկետ չունեն, կա՛մ ընդհանրապես ենթակա չեն ստուգման։
2020 թվական։ 2,083 միլիարդ դրամ ծրագրային ծախսեր, գումարած 129 միլիոն վարչական ծախսեր։ Թվերը կարծես կան, բայց կառուցվածքը դարձյալ մշուշոտ է։ Ո՞վ է ստացել այդ գումարները, ո՞ր ընկերությունները, կա՞ն արդյոք դրանց մեջ փոխկապակցված անձինք։ Պատասխան չկա։ Եվ սա արդեն պատահականություն չէ, այլ համակարգ։
2021 թվական։ Եվ ահա այստեղ սկսվում է ամենահետաքրքիրը։ Ընդամենը 4 ծրագիր, 455 միլիոն դրամ։ Եվ, ուշադրություն, ոչ մի բառ վարչական ծախսերի մասին։ Դրանք ի՞նչ է, անհետացա՞ն։ Մարդիկ դադարեցի՞ն աշխատավարձ ստանալ։ Գրասենյակը փակվե՞ց։ Թուղթն ու էլեկտրաէներգիան չեղարկվեցի՞ն։ Ո՛չ։ Պարզապես այդ տողը անհետացել է հաշվետվությունից։ Իսկ դրա հետ մեկտեղ անհետացել է նաև հասկանալու հնարավորությունը, թե որքան գումար է ծախսվել կառույցի պահպանման վրա։
Լրացուցիչ հիշատակվում են «փոքր նախագծեր»՝ երաժշտական գործիքներ, մարզական գույք։ Առանց գումարների չափի։ Ընդհանրապես։ Այսինքն փողերը ծախսվել են, բայց թե որքա՞ն՝ չենք ասի։ Հարմար է։
2022 թվական. նույն պատկերը։ 4 ծրագիր. 118 միլիոն դրամ։ Վարչական ծախսերը դարձյալ բացակայում են։
2023 թվական . 4 ծրագիր (ըստ էության՝ հների շարունակությունը), 210 միլիոն դրամ, պլյուս ևս 7 միլիոն՝ «այլ նախաձեռնությունների համար»։ Թե հատկապես ո՞ր նախաձեռնությունների, չի հստակեցվում։ Ու՞ր են գնացել փողերը՝ նույնպես։
Հիմա եկեք սա համադրենք օրենքի հետ։ «Բարեգործության մասին» օրենքի 12-րդ հոդվածը հստակ ասում է, որ եկամտի մինչև 20%-ը կարելի է ծախսել վարչական կարիքների համար։ Առանցքային բառը «կարելի է»-ն է։ Բայց որպեսզի հասկանալի լինի, թե որքան է ծախսվել, դա պետք է նշված լինի հաշվետվության մեջ։ Իսկ եթե նշված չէ, նշանակում է՝ կա՛մ թաքցնում են, կա՛մ անհրաժեշտ չեն համարում հաշվետու լինել հանրության առաջ։
Եվ հենց այստեղ է սկսվում այն, ինչը սովորաբար անվանում են կոռուպցիա, բայց մեր դեպքում ավելի ճիշտ կլինի անվանել՝ առանց հասարակությանը հաշվետու լինելու ապրելու սովորություն։
Հաջորդ պահը միջոցների աղբյուրներն են։ Ըստ հաշվետվությունների` նվիրատվությունների զգալի մասն անանուն է տրվում։ Սա ընդհանրապես առանձին պատմություն է։ Անանուն դոնորները ցանկացած գումար օրինականացնելու իդեալական գործիք են։ Ուզում ես՝ ներկայացրու որպես նվիրատվություն, ուզում ես՝ որպես «ատկատ», ուզում ես՝ պարզապես մի գրպանից մյուսը փողերի փոխանցում։ Ստուգելն անհնար է։
Իսկ հիմա՝ «տորթի վրայի բալը»։. պատմությունը ԶԼՄ-ների հարցման հետ կապված Աննա Հակոբյանի` Իտալիա կատարած այցի մասին։ Լրագրողները տվել են միանգամայն նորմալ հարցեր՝ որքա՞ն են արժեցել տոմսերը, հյուրանոցը, թանգարանները, ո՞ր աղբյուրներից է վճարվել, արդյո՞ք ներգրավված է եղել պետական գանձարանը։ Ի պատասխան ստացել են ոչ թե թվեր, այլ խորհուրդ՝ գնալ և սովորել հաղորդակցության դասընթացներում։
Սա այն բանի ցուցադրությունն է, որ ոչ ոք մտադիր չէ հաշվետվություն տալ։ Ո՛չ հիմնադրամի, ո՛չ ուղևորությունների, ո՛չ էլ ծախսերի վերաբերյալ։
Հայաստանի ժուռնալիստների միությունը սրանից հետո ուղղակիորեն հայտարարեց՝ իշխանությունը թաքցնում է իր կենսակերպի ֆինանսավորման աղբյուրները։ Եվ, դատելով ամեն ինչից, ոչ առանց հիմնավորման։ Որովհետև, երբ փողի մասին պարզ հարցին պատասխանում են մեդիագրագիտության մասին դասախոսությամբ, դա նշանակում է, որ պատասխանելու ոչինչ չկա։
Առանձնահատուկ շեշտադրում է պետության արձագանքի բացակայությունը։ Ոչ մի վերահսկող մարմին հարց չբարձրացրեց՝ որտե՞ղ են վարչական ծախսերը, ինչո՞ւ չկա մանրամասնում, ովքե՞ր են դոնորները։ Սա այն դեպքում, երբ հիմնադրամը գլխավորում է վարչապետի տիկինը։ Ցանկացած այլ իրավիճակում նման հաշվետվողականությունը կառաջացներ առնվազն ստուգումների շարք։