Անտոկոս արտոնությունը. ի՞նչ է թաքցնում վարչապետի հայտարարագիրը
2025 թվականի Նիկոլ Փաշինյանի ընտանիքի եկամուտների և գույքի հերթական հայտարարագիրը, հակառակ թափանցիկության ակնկալիքներին, մերկացնում է մի համակարգ, որտեղ իշխող վերնախավն ապրում է այլ կանոններով, քան մնացած քաղաքացիները: Եթե մակերեսային հայացքը տեսնում է միայն թվեր, ապա ուշադիր վերլուծությունը բացահայտում է մեխանիզմներ, որոնք ցանկացած այլ երկրում կհամարվեին կոռուպցիայի տագնապալի ազդանշան:
Սկսենք ամենակասկածելի փաստից. և՛ վարչապետը, և՛ նրա քաղաքացիական կինը՝ Աննա Հակոբյանը, հայտարարագրել են անտոկոս փոխառություններ՝ յուրաքանչյուրը 49 միլիոն 350 հազար դրամի չափով, որոնք տրամադրվել են «Իջևանատուն» ընկերությանը: Ընդհանուր առմամբ դա գրեթե 100 միլիոն դրամ է, որը Փաշինյանների ընտանիքը փոխանցել է մասնավոր իրավաբանական անձին՝ առանց կապիտալից օգտվելու որևէ վարձավճարի: Մտածենք. գնաճի պայմաններում, երբ փողը արժեզրկվում է, ցանկացած առևտրային կազմակերպություն պահանջում է տոկոսներ՝ կորուստները փոխհատուցելու համար: Նույնիսկ վստահություն վայելող բանկերն առաջարկում են վարկեր տարեկան 12–15%-ով: Ո՞վ, բացի վարչական ռեսուրս կամ ոչ պաշտոնական ազդեցություն ունեցող մարդկանցից, կարող է ստանալ նման պայմաններ: Սովորական հայ ձեռներեցը կամ վարձու աշխատողը՝ երբեք: Ֆիզիկական անձից իրավաբանական անձին տրված անտոկոս փոխառությունը շուկայական գործարք չէ, այլ ոչ շուկայական բնույթի ակտ: Եվ երբ դա անում է վարչապետը, դրա հետևում հարց է ծագում. արդյո՞ք «Իջևանատունը» գործիք է միջոցների դուրսբերման կամ կանխիկացման համար, որոնք հետո այլ ուղիներով վերադառնում են ընտանիք:
Փաշինյանի եկամուտները կազմել են 37,6 մլն դրամ, որից 27 մլն-ը՝ աշխատավարձ և պարգևավճարներ: Մնացածը՝ հարկի վերադարձ, փոքր փոխառություն և ժառանգած առանձնատան գնահատում: Բայց ինչպե՞ս է նա նման եկամուտներով կարողանում տրամադրել խոշոր անտոկոս փոխառություններ և միաժամանակ 6,2 մլն ծախսել այլ վարկերի մարման վրա: Եթե նրա աշխատավարձը ամսական մոտ 2,5 մլն է, ապա հարկերը և ընթացիկ կենսական ծախսերը (ընտանիք, տրանսպորտ, կոմունալ ծառայություններ) վճարելուց հետո նրա մոտ մնում է չնչին գումար: Տրամաբանությունը հուշում է, որ կա՛մ իրական եկամուտները զգալիորեն գերազանցում են հայտարարագրվածին, կա՛մ «Իջևանատուն»-ին տրված փոխառությունները հորինվածք են՝ ծածկելով միջոցների այլ շարժ:
Աննա Հակոբյանն իր հերթին տարվա ընթացքում ստացել է 32,8 մլն դրամ: Հիմնական մասը՝ 21,7 մլն-ը՝ իշխող կուսակցության հետ առնչվող «Իմ քայլը» հիմնադրամից: Այս հիմնադրամը ստեղծվել է բարեգործության համար, սակայն դրա միջոցները չգիտես ինչու պարբերաբար հասնում են վարչապետի կնոջը: Հաջորդը՝ 1,8 մլն՝ կատարական «Քաթարա» հիմնադրամից բնամթերային եկամուտ (ինչ եկամուտ է դա, չի ճշտվում) և ևս 6500 դոլար՝ «թանկարժեք գնման» համար, որը չի նշվում: Տպավորություն է ստեղծվում, որ հայտարարագիրը միտումնավոր բացեր է թողնում. կարելի է նշել թիվը, բայց չբացահայտել էությունը: Իսկ թափանցիկություն պահանջող օրենքը թույլ է տալիս նման լռություններ: Սովորական քաղաքացու համար դա խախտում կլիներ. հարկայինը կպահանջեր բացատրություն: Վարչապետի ընտանիքի համար՝ նորմա:
Հատկանշական է, որ Նիկոլ Փաշինյանը տարեսկզբին անշարժ գույք չի ունեցել, իսկ տարեվերջին հորից ժառանգությամբ ձեռք է բերել տան կեսը: Այն մարդը, ով արդեն մի քանի տարի ղեկավարում է երկիրը, չի կարողանում գումար կուտակել սեփական բնակարանի համար, բայց միևնույն ժամանակ ազատորեն միլիոնանոց փոխառություններ է բաժանում: Այս հակասությունն ակնհայտ է: Կա՛մ նրա պաշտոնական եկամուտները իրական վիճակի միայն մի փոքր մասն են, կա՛մ ֆինանսական հոսքերն այնքան խճճված են, որ անհնար է հետևել դրանց:
Մեծ դուստրը՝ Մարիամը, բիզնես է բացել, և նրա եկամուտները նույնպես մասամբ կազմված են նույն «Իմ քայլը» հիմնադրամից ստացված մուտքերից: Կրտսեր դուստրը՝ Շուշանը, աշխատում է որպես ուսուցիչ և ազնվորեն ստանում է համեստ աշխատավարձ. ընտանիքի միակ անդամը, ում եկամուտը հարցեր չի առաջացնում: Բայց ընդհանուր պատկերը սա է. գրեթե բոլոր նշանակալի մուտքերը գալիս են իշխանության հետ ուղղակի կամ անուղղակի առնչվող կառույցներից կամ ոչ թափանցիկ բնույթի արտաքին աղբյուրներից:
Անտոկոս փոխառությունների համակարգը կոռուպցիայի դասական նշան է, երբ պաշտոնյան օգտագործում է իր դիրքը՝ ոչ շուկայական արտոնություններ ստանալու համար: Տվյալ դեպքում վարչապետը և նրա կինը փոխառություններ են տալիս մի ընկերության, որը, հավանաբար, պատկանում է վստահելի անձանց կամ հենց իրենց՝ կեղծ անձանց միջոցով: Մյուս կողմից, կարող է լինել նույն ընկերությունից ծառայությունների, ապրանքների կամ կանխիկ գումարի ստացում՝ առանց հայտարարագրում արտացոլման: Սա ապացուցելի չէ միայն հայտարարագրի հիման վրա, բայց կասկածներն ավելի քան հիմնավորված են:
Փաշինյանի կառավարությունը իշխանության եկավ կոռուպցիայի և օլիգարխիայի դեմ պայքարի կարգախոսներով: Սակայն նրա ընտանիքի հայտարարագրերը ցույց են տալիս, որ հին մեթոդները ոչ մի տեղ չեն անհետացել. դրանք միայն փոխակերպվել են: Անտոկոս փոխառություններ, թաքնված գնումներ, չվերծանված բնամթերային եկամուտներ, նվերների պետությանը հանձնում առանց հաստատման. այս ամենը նման է ձևը պահպանելու, բայց էությունը չպահպանելու փորձի: Հայաստանի քաղաքացիները, ովքեր ամեն տարի լրացնում են հայտարարագրեր և վճարում հարկեր, իրավունք ունեն հարցնելու. ինչո՞ւ է վարչապետն ապրում հատուկ կանոններով: Եվ ինչո՞ւ նրա ընտանիքը կարող է իրեն թույլ տալ այն, ինչը հասանելի չէ ոչ մի սովորական մարդու: Առայժմ պատասխան չկա, և դա խարխլում է վստահությունը թափանցիկ իշխանության գաղափարի նկատմամբ: