«Խրախճանք ժանտախտի ժամանակ». ինչպես է Հայաստանն առանց որևէ մրցույթի ծախսել 742 միլիոն դրամ
2026 թվականի առաջին կիսամյակում Հայաստանի պետական և համայնքային կառույցները մեկ անձից գնման ընթացակարգով կնքել են 20 միլիոն դրամ գերազանցող առնվազն 15 պայմանագիր՝ ընդհանուր 742 միլիոն դրամի: Դրանցից միայն մեկ դեպքում է արձանագրվել տնտեսում՝ 297 հազար դրամ, ինչը կազմում է նախահաշվային գնի ընդամենը 0,3%-ը: Մյուս 14 ընթացակարգերում պայմանագրի գինն ամբողջությամբ համընկել է միակ մասնակցի ներկայացրած գնային առաջարկին:
Սրանք գնումներ չեն. Սա նախապես ստորագրված ստացականով փողերը մի գրպանից մյուսը փոխանցել է:
«Բալետ»՝ 247 միլիոնով, և պայմանագիր՝ առանց գնապիտակի
Մեկ անձից գնումների ծավալով բացարձակ առաջատարը Երևանի քաղաքապետարանն է՝ 296 295 000 դրամ ընդհանուր գումարով երկու գնման համար: Ամենախոշոր պայմանագիրը՝ 247 045 000 դրամ, «YEREVANBALLETFEST» բալետային փառատոնի տեխնիկական ապահովման նպատակով, կնքվել է «Բրիդջ» ընկերության հետ:
Համեմատության համար նշենք, որ 2025 թվականին, «Ժողովուրդ» օրաթերթի տվյալներով, «Ֆակտորի Փրոդաքշն» ՍՊԸ-ն միայն Երևանի քաղաքապետարանի հետ կնքել է շուրջ 780 միլիոն դրամի պայմանագիր՝ բոլորն էլ մեկ անձից գնման ընթացակարգով, առանց մրցույթների: Ինչպես նկատում է պարբերականը. «սա, անշուշտ, ավանդույթ է Երևանի քաղաքապետարանում»:
Երկրորդ խոշոր դերակատարը Հայաստանի հանրային հեռուստաընկերությունն է՝ 144 719 449 դրամ ընդհանուր հաշվով երեք պայմանագրի համար: Ամենաթանկը կնքվել է «Գրավիթի Փրոդաքշն» ՍՊԸ-ի հետ՝ շուրջ 90 միլիոն դրամով բալետային ներկայացում կազմակերպելու համար: Հենց այստեղ էլ արձանագրվել է հիշյալ 297 հազար դրամի «տնտեսումը»․ մի գումար, որն ընդհանուր ծավալի ֆոնին ծաղրից բացի այլ կերպ հնարավոր չէ ընկալել:
Երևանի պետական բժշկական համալսարանն իրականացրել է 116 604 832 դրամի 4 գնում, այդ թվում՝ բժշկական թանկարժեք սարքավորումների սպասարկման և «էլեկտրոնային համալսարան» համակարգի լրամշակման համար: Եվ այստեղ էլ, ինչպես հասկանում եք, որևէ տնտեսում չկա:
Վաղարշապատի, Վանաձորի քաղաքապետարաններն ու Արմավիրի մարզի Արաքսի համայնքապետարանն ընդհանուր առմամբ պայմանագրերի վրա ծախսել են ուղղակի 70 429 096 դրամ:
Սակայն կա մի պայմանագիր, որն աչքի է ընկնում անգամ այս ֆոնին: Արմավիրի մարզի Արաքս համայնքի Հայկաշեն գյուղի մշակույթի տան վերանորոգման 25 միլիոն դրամի պայմանագիրը կնքվել է առանց գնման հայտում ներկայացված գնային առաջարկի: Պատվիրատուն և կապալառուն պարզապես պայմանավորվել են՝ առանց թվերի, առանց հիմնավորումների, առանց ձևականությունների: Սա «Գնումների մասին» ՀՀ օրենքի 30-րդ հոդվածի ուղղակի խախտում է, որտեղ հստակ սահմանված է, որ հայտը ներառում է մասնակցի կողմից հաստատված գնային առաջարկը:
Ծառայությունները՝ ծախսերի հիմնական հոդված
15 ընթացակարգերից 10-ը բաժին են ընկնում ծառայություններին՝ 605 484 449 դրամ, կամ ընդհանուր գումարի 81,6%-ը: Սրանք հիմնականում հետևյալն են.
· Մշակութային միջոցառումների կազմակերպման ծառայություններ
· Տրանսպորտային ծառայություններ
· Բժշկական սարքավորումների սպասարկում
· Հեռուստատեսային ծառայություններ
Երևանի ՋԷԿ-ի համար ապրանքների գնումները ներկայացված են ընդամենը երկու պայմանագրով՝ մասնագիտացված քիմիկատների և պահեստամասերի ձեռքբերման համար(79 248 900 դրամ): Եվ միայն մեկ ընթացակարգ է վերաբերել շինարարական աշխատանքներին՝ Հայկաշենի մշակույթի տան հիշյալ վերանորոգմանը:
Գլխավոր հարցը. մի՞թե հնարավոր չէր մշակույթի և տրանսպորտի ոլորտների ծառայությունների համար մրցույթ հայտարարել։ «Ջազի օրվա» կազմակերպումը 49,25 միլիոն դրամով կամ ուսանողների փոխադրումը 20,5 միլիոն դրամով Հայաստանում միայն մե՞կ ընկերություն է ունակ անելու:
Ոչ թե եզակի դեպքեր, այլ ձևավորված պրակտիկա
Մեկ անձից գնումների հիմնախնդիրը Հայաստանում վաղուց դուրս է եկել առանձին խախտումների շրջանակից: 2024 թվականին, Պետական գնումների կոմիտեի տվյալներով, 13 680 գնման ընթացակարգերից խախտումներ են արձանագրվել 374 դեպքում, իսկ հայտնաբերված խախտումների ընդհանուր գումարը գերազանցել է 2,2 միլիարդ դրամը:
2025 թվականի հունվար-ապրիլ ամիսներին ՀՀ Ազգային ժողովը գնել է գրեթե 600 շիշ կոնյակ: GRECO-ն ահազանգում է պետական պաշտոնյաների կողմից իրականացվող գնումների հաշվետվողականության ոչթափանցիկության մասին:
2025 թվականի սեպտեմբերին «Hetq»-ը գրել էր այն մասին, որ Ներքին գործերի նախարարությունը պետհամարանիշերի ձեռքբերման 534 միլիոն դրամի պայմանագիր է կնքել գործարար Արթուր Կոնրադի ընկերության հետ, որ հայտնի է կոռուպցիոն սկանդալի պատմությամբ: Պարբերականի հարցին, թե անբարեխիղճ համբավ ունեցող ընկերությունն ինչպես է հաղթել մրցույթում, ՆԳՆ-ն պատասխանել էր օրենքից երկու էջանոց մեջբերմամբ՝ հավելելով, որ ընկերությունը պարզապես «համապատասխանել է չափանիշներին»:
Խնդրի գինը՝ 70–150 միլիոն կորսված դրամ
Փորձագիտական գնահատականներով՝ մշակույթի ոլորտի ծառայությունների գնման մրցակցային տենդերների դեպքում հնարավոր կլիներ հասնել գների 10–20% նվազեցման: Սա նշանակում է, որ միայն այս կատեգորիայով բյուջեն կորցրել է 70-ից 150 միլիոն դրամ, որը կարող էր ուղղվել դպրոցների վերանորոգմանը, հիվանդանոցների համար դեղորայքի ձեռքբերմանը կամ իսկապես կարիքավորների աջակցությանը:
Փոխարենը մեր փողերը տեղ են գտնում նրանց գրպաններում, ովքեր «ճիշտ» են ընկալել իշխանության ազդակները:
Վերջաբանի փոխարեն
Մեկ անձից գնման մեխանիզմը ստեղծվել էր բացառիկ դեպքերի համար․ երբ ապրանքը կամ ծառայությունն իսկապես եզակի են, երբ այլընտրանք չկա, երբ հապաղումը կարող է կյանք կամ անվտանգություն արժենալ:
Իրականում այն վերածվել է բյուջեի զանգվածային բաշխման գործիքի` առանց վերահսկողության, առանց մրցակցության և առանց տնտեսման։
Կես տարվա ընթացքում 742 միլիոն դրամը պարզապես թիվ չէ։ Սա ախտորոշում է: Ախտորոշում մի համակարգի, որը հիվանդ է կոռուպցիայով, հովանավորչությամբ և հարկատուի շահերի նկատմամբ բացարձակ արհամարհանքով:
Բայց հարցը նույնիսկ փողը չէ, այլ առաջնահերթությունները: Հարցն այն է, թե ում է իշխանությունը նախընտրում աջակցել, իսկ ում՝ ոչ: Ղեկավարության քաղաքական ամբիցիաների պատճառով բերքը կորցնող գյուղացին փոխհատուցում չի ստանա: Արցախցի փախստականի ընտանիքը, որ տարիներով սպասում է բնակարանի հավաստագրին, կշարունակի սպասել: Իսկ «Բրիդջ» ընկերությունը կստանա 247 միլիոն դրամ՝ բալետի տեխնիկական ապահովման համար:
Հայաստանը գտնվում է բարդ իրավիճակում: Տնտեսությունը սահմանագծին է: Հազարավոր մարդիկ՝ գոյատևման սահմանագծին: Եվ այս իրավիճակում զվարճալի միջոցառումների վրա միլիոններ ծախսելը՝ գնումների ոչ թափանցիկ ընթացակարգով, պարզապես կոռուպցիա չէ: Սա ցինիզմ է` համակցված հանցավոր անփութության հետ: