Hetq․ հայկական պետական և լրատվական կայքերը՝ խաղատների գովազդի ցանցում
«Hetq»-ի հետաքննությունը բացահայտել է, որ հայկական պետական, լրատվական և մշակութային մի շարք կայքեր հայտնվել են առցանց խաղատներ գովազդող միջազգային ցանցի վերահսկողության տակ։ Դրանց թվում են Արցախի ֆինանսների և էկոնոմիկայի նախարարության նախկին կայքը, Արցախի իրավական տեղեկատվական համակարգը, Հայաստանի ազգային արխիվի նախկին կայքը և պատգամավորների գործունեությունը լուսաբանող parliamentmonitoring.am հարթակը։
Հետաքննության համաձայն՝ հայկական տիրույթում գործող այս կայքերը փոխկապակցված են haykbet.am-ի հետ, որի հետևում, ըստ «Hetq»-ի ուսումնասիրության, կանգնած է բուլղարացի գործարար Միրոսլավ Պավլովը (Miroslav Pavlov)։ Նա առցանց խաղադրույքների և խաղատների գովազդային ցանցերի ոլորտում առնվազն տասը տարվա փորձ ունի։
«Hetq»-ի ուսումնասիրությամբ պարզվել է, որ haykbet.am-ի հետ կապ ունեն andin.am գրական-մշակութային ամսագիրը, nyut.am և haymedia.am լրատվական կայքերը, Արցախի ֆինանսների և էկոնոմիկայի նախարարության minfin-nkr.am նախկին կայքը, arlexis.am իրավական տեղեկատվական համակարգը, armarchives.am-ը և parliamentmonitoring.am-ը։ Կայքերից մի քանիսը վերահղում են այցելուներին դեպի խաղադրույքների հարթակներ, մյուսների բովանդակությունն ամբողջությամբ փոխվել է՝ վերածվելով առցանց խաղատների գովազդային ցուցափեղկերի։
Հետաքննության հեղինակները կայքերի միջև կապը հաստատել են դրանցում տեղադրված գործընկերային հղումների միջոցով։ Խաղադրույքների կայքեր անցնելիս URL հասցեներում հայտնաբերվել են haykbet.am-ի նույնականացուցիչը և ընդհանուր affiliate ID համարները։ Այս համակարգը թույլ է տալիս հետևել, թե որ կայքից է այցելուն անցել խաղադրույքների հարթակ, և յուրաքանչյուր նոր հաճախորդի ներգրավման դիմաց եկամուտ ստանալ։
Հատկապես ուշագրավ է parliamentmonitoring.am-ի պատմությունը։ Կայքը 2010 թվականին ստեղծվել էր «Մանդատ» տեղեկատվական հասարակական կազմակերպության նախաձեռնությամբ և տարիներ շարունակ հրապարակում էր Ազգային ժողովի ու պատգամավորների գործունեության վերաբերյալ տվյալներ։ 2023 թվականին ՀԿ-ն դադարեցրել է գործունեությունը, ինչից հետո դոմենը ձեռք է բերել այլ անձ։ «Մանդատ» ՀԿ-ի նախագահ Լուսինե Վասիլյանը «Hetq»-ին հայտնել է, որ իրենք փորձել են վերադարձնել կայքի դոմենը, սակայն դրա դիմաց պահանջված գումարը զգալիորեն գերազանցել է նախկին տարեկան վճարը։ Այժմ ՀԿ-ն մասնագետների օգնությամբ փորձում է վերականգնել դոմենի նկատմամբ վերահսկողությունը։
Պատկերը մտահոգիչ է նաև Արցախի պետական կայքերի պարագայում։ Դրանց միջոցով նախկինում տարածվել են պաշտոնական փաստաթղթեր, իրավական ակտեր և պետական կառույցների տեղեկատվություն։ Այժմ այդ հասցեներից մի քանիսը ծառայեցնում են խաղադրույքների գովազդին, իսկ դրանց վերադարձով զբաղվող պատասխանատու կառույցներ, ըստ հրապարակման, առայժմ չկան։
Միրոսլավ Պավլովը «Hetq»-ի հետ նամակագրության ընթացքում հերքել է իր կապը haykbet.am-ի և խաղատներ գովազդող կայքերի հետ։ Սակայն լրագրողները գտել են նաև նրա 2019 թվականի հարցազրույցը, որտեղ նա պատմել է տարբեր երկրներում գործող ավելի քան 150 կայքերից բաղկացած իր ցանցի մասին։ Հետաքննության համաձայն՝ այդ հարցազրույցում հիշատակված baccarat.net և casinoreviews.net կայքերի գործընկերային հղումներն ունեն նույն affiliate ID-ն, ինչ հայկական դոմեններով գործող հարթակները։
Տեղեկատվական անվտանգության փորձագետ, CyberHUB-ի համահիմնադիր Արթուր Պապյանը «Hetq»-ին ասել է, որ դոմենների ժամկետանց լինելուց հետո դրանք ձեռք բերելը և նախկին հեղինակությունն այլ նպատակներով օգտագործելը տարածված միջազգային պրակտիկա է։ Նոր սեփականատերերը կարող են նման կայքերն օգտագործել առցանց խաղատներ գովազդելու կամ նույնիսկ ֆիշինգային հղումներ տեղադրելու համար։ Դոմենի չեղարկումը, սակայն, իրավական հիմքեր է պահանջում և կարող է հանգեցնել դատական վեճերի։
Խնդիրն ունի նաև իրավական կողմ։ Հայաստանի օրենսդրությամբ շահումով խաղերի, ինտերնետ շահումով խաղերի, խաղատների, բուքմեյքերական գործունեության և դրանց կազմակերպիչների ցանկացած տեսակի գովազդն արգելված է։
«Hetq»-ի հետաքննությունը ցույց է տալիս, թե ինչպես տարիներ շարունակ գործող հայկական կայքերի դոմենների նկատմամբ վերահսկողության կորուստը կարող է հանգեցնել դրանց բովանդակության ամբողջական փոփոխության և նախկինում կուտակված հեղինակության օգտագործմանը՝ խաղատների գովազդի համար։ Ընդ որում, վտանգված են նաև պետական կառույցների ու Արցախի պետական համակարգի նախկին տեղեկատվական ռեսուրսները, որոնց հասցեներով հղումները շարունակում են պահպանվել համացանցում։
Հետաքննության հրապարակումից և Պավլովի հետ նամակագրությունից երկու օր անց haykbet.am-ի բովանդակությունը խմբագրվել է՝ ստեղծելով տպավորություն, թե կայքը դադարեցրել է գործունեությունը։ Սակայն, ըստ «Hetq»-ի, կայքը շարունակում է գործել։