«Գոլդ» համարանիշներից՝ դեպի «գոլդ» կերակրատաշտ. ՀՀ ՆԳՆ-ին 6,5 միլիարդ դրամ են հատկացրել բյուջետային միջոցները «յուրացնելու» համար
Պետական պաշտոնյաներն ունեն մի ուշագրավ հատկություն․ երբ խոսքը սեփական գերատեսչության ծախսերի մասին է, անհրաժեշտ գումարը գտնվում է զարմանալի հեշտությամբ։ Իսկ երբ հերթը հասնում է մարդկանց, դպրոցներին, բնակարաններին և այն ամենին, ինչն ընդհանրապես պետության գոյության իմաստն է կազմում, անմիջապես սկսվում է ծանոթ երգը՝ բյուջետային սահմանափակումների, ֆինանսական կարգապահության և առաջնահերթությունների ճիշտ բաշխման մասին։ Ինչպես տեսնում ենք, առաջնահերթություններն արդեն բաշխված են։ Ընդ որում՝ բավական հմտորեն։ Հատկապես եթե դրանց նայում ես կառավարական կաբինետներից։
Ահա Հայաստանի կառավարության հերթական «գտածոն»։ Նոյեմբերի 13-ի նիստում որոշում է ընդունվել այսպես կոչված «Գոլդ» ավտոհամարանիշների էլեկտրոնային աճուրդներից ստացված 6,5 միլիարդ դրամն ուղղել Ներքին գործերի նախարարության կարիքներին։ Ո՛չ դպրոցների կառուցմանը, ո՛չ Արցախից բռնի տեղահանված ընտանիքներին բնակարանով ապահովելուն, ո՛չ էլ սահմանամերձ բնակավայրերին աջակցելուն։ Ո՛չ։ Գումարը հատկացվելու է մի ծրագրի, որի անվանումն ինքնին արժանի է առանձին ուշադրության՝ «Ոլորտային քաղաքականության մշակում, կառավարում, կենտրոնացված միջոցառումներ, մոնիթորինգ և վերահսկողություն»։
Համաձայնեք՝ բավական պատկառելի է հնչում։ Նույնիսկ տպավորիչ։ Հատկապես «մոնիթորինգ» բառը։ Այն, առհասարակ, բյուջետային միջոցներ ներգրավելու հրաշալի հատկություն ունի։ Դրա տակ կարելի է թաքցնել գրեթե ամեն ինչ։ Իսկ եթե դրան ավելացնենք «քաղաքականության մշակում», «կառավարում» և «վերահսկողություն» արտահայտությունները, կստանանք պետական միջոցների յուրացման գրեթե անթերի բանաձև։ Իսկ ի՞նչ կոնկրետ աշխատանքներ են կատարվելու այդ 6,5 միլիարդով։ Ի՞նչ խնդիրներ են լուծվելու, ի՞նչ չափելի արդյունքներ է ստանալու հասարակությունը։ Ներկայացված տեղեկություններում կառավարության հիմնավորումը նման հարցերի պատասխաններ չի պարունակում։ Փոխարենը կա գումարը։ Եվ այդ գումարը, մեղմ ասած, համեստության մասին չի վկայում։
Իհարկե, կարելի է հակադարձել՝ փողը գոյացել է հատուկ համարանիշների վաճառքից, ուրեմն ինչո՞ւ ՆԳՆ-ն չպետք է այն օգտագործի։ Իսկապես, ինչո՞ւ ոչ։ Պետությունն ինքն իրեն օտար չէ։ Այսօր վաճառում է գեղեցիկ համարանիշներ, վաղը ստացված հասույթը բաշխում գեղեցիկ անվանումներով ծրագրերի միջև, մյուս օրը զեկուցում կատարված աշխատանքի մասին։ Կարևորը՝ թղթերի վրա ամեն ինչ պատշաճ տեսք ունենա։ Իսկ թուղթը, ինչպես հայտնի է, ամեն ինչի դիմանում է։
Հատկապես հետաքրքիր է, թե իրականում ինչ է ենթադրում ոլորտային քաղաքականության մշակումն ու մոնիթորինգը։ Չէ՞ որ կարելի է նախ պատվիրել ուսումնասիրություն, հետո՝ այդ ուսումնասիրության վերլուծություն, այնուհետև մշակել հայեցակարգ, դրա իրագործման ռազմավարություն, ապա մոնիթորինգի ենթարկել ռազմավարության իրականացումը։ Եթե արդյունքները գոհացուցիչ չլինեն, կարելի է պատվիրել լրացուցիչ ուսումնասիրություն՝ պարզելու, թե ինչու դրանք գոհացուցիչ չեն։ Եվ այդպես շարունակ, մինչև 6,5 միլիարդը վերածվի հաջողությամբ «յուրացված» միջոցների, իսկ պետական հաշվետվությունները սկսեն տպավորություն թողնել, թե գերատեսչությունը բուռն մտավոր աշխատանքով է զբաղված եղել։
Մի երկրում, որտեղ մեկ անձից գնումների պրակտիկան վաղուց արդեն հիմնավոր դժգոհությունների առիթ է տալիս, այս հարցերն ամենևին էլ պարապ հետաքրքրասիրություն չեն։ Չափազանց հարմարավետ համակարգ է ստացվում․ մեկը մշակում է քաղաքականությունը, մյուսը խորհրդատվություն մատուցում դրա իրականացման վերաբերյալ, երրորդը գնահատում արդյունավետությունը, չորրորդը ստուգման արդյունքների մասին հաշվետվություն պատրաստում։ Բոլորն զբաղված են, բոլորն իրենց պետական գործն են անում, բոլորը, հավանաբար, գոհ են։ Իսկ քաղաքացուն մնում է միայն հիանալ վարչական ստեղծագործության այս թափով։ Հատկապես եթե նա այն մարդկանցից է, որոնք պետությունից հերթական ռազմավարության փոխարեն սեփական գլխի վերևում տանիք են ակնկալում։
Եվ հենց այստեղ է, որ կառավարության առատաձեռնությունը ստանում է առանձնահատուկ, գրեթե ծաղրական երանգ։
Արցախից բռնի տեղահանված հազարավոր ընտանիքներ շարունակում են բնակարանի կարիք ունենալ։ Մարդիկ, որոնք կորցրել են իրենց տները, ունեցվածքն ու տարիներով հաստատված կյանքը, ստիպված են արդեն երկար ժամանակ ինքնուրույն լուծել իրենց ապագայի հարցը։ Բայց նրանց բնակարանային խնդիրների համար պետությունը համադրելի գումարներ գտնելու առանձնակի շտապողականություն չի ցուցաբերում։
Սահմանամերձ գյուղերում փակման վտանգի տակ են հայտնվում դպրոցները։ Պատճառաբանությունը հայտնի է՝ աշակերտները քիչ են, դպրոցների պահպանումը թանկ է, բյուջետային միջոցները պետք է ծախսել խնայողաբար։ Այսինքն՝ գյուղական դպրոցը կարելի է փակել, որովհետև այնտեղ երեխաները քիչ են։ Կարելի է կասկածի տակ դնել բնակավայրում կրթական ենթակառուցվածքի գոյությունն ընդհանրապես, քանի որ դրա պահպանման ծախսերն իբր արդարացված չեն։ Բայց 6,5 միլիարդ դրամ՝ գերատեսչական կառավարման, քաղաքականության պլանավորման և մոնիթորինգի ծրագրի համար, ըստ երևույթին, բոլորովին այլ հաշվարկ է պահանջում։ Այստեղ խնայողությունն ինչ-որ պատճառով անտեղի է դառնում։
Իհարկե, կարելի է երկար խոսել կառավարման արդիականացման, ինստիտուցիոնալ զարգացման և պետական ապարատի արդյունավետության բարձրացման մասին։ Բայց առայժմ այս ամենը հիշեցնում է չինովնիկական հին իմաստնությունը․ եթե չես կարողանում լուծել խնդիրը, ծրագիր մշակիր այն լուծելու համար։ Եթե ծրագիրը չի օգնել՝ մոնիթորինգ անցկացրու։ Եթե մոնիթորինգի արդյունքում ոչինչ չի պարզվել՝ անկախ վերլուծություն պատվիրիր։ Իսկ եթե փողը վերջացել է, քաղաքացիներին բացատրիր, որ բյուջեն ռետինից չէ։
Ի դեպ, վերջինի հետ Հայաստանում, կարծես, առանձնապես խնդիր չկա։ Բյուջեն ռետինից է ճիշտ այնքանով, որքանով դա անհրաժեշտ է դրա միջոցները տնօրինողներին։ Իսկ երբ հերթը հասնում է շարքային մարդկանց խնդիրները լուծելուն, նույն բյուջեն հանկարծ դադարում է ձգվել։
«Գոլդ» համարանիշներ, «գոլդ» ծրագրեր, «գոլդ» կերակրատաշտեր՝ չինովնիկական ապարատի համար։ Իսկ այն քաղաքացիներին, որոնց բարօրությամբ, իբր, պետք է մտահոգված լինի պետությունը, այս թանկարժեք՝ «արդյունավետ կառավարում» անվանումը կրող ներկայացման մեջ ավելի ու ավելի հաճախ վերապահվում է ընդամենը լուռ վիճակագրի դերը։