Հանրային Տրիբունալ․ Մարդու իրավունքների պաշտպան Անահիտ Մանասյանի լռության գինը
Հայաստանում «թավշյա հեղափոխականների» իշխանության գալուց հետո ձևավորվել է մի հետաքրքիր օրինաչափություն․ որքան լուռ է պաշտոնյան այն պահերին, երբ երկիրը նրանից սկզբունքային դիրքորոշում է սպասում, այնքան ավելի հաջող է զարգանում նրա կարիերան։
Մարդու իրավունքների պաշտպան Անահիտ Մանասյանի հայտարարագրի պատմությունը հենց այդ շարքից է։
Հրապարակված տվյալների համաձայն՝ 2024 թվականի վերջի դրությամբ Մարդու իրավունքների պաշտպանի տնօրինության տակ են եղել երկու բնակարան Երևանում, մեկ ավտոմեքենա, շուրջ 17,7 միլիոն դրամի բանկային ավանդներ, ինչպես նաև ավելի քան 61 միլիոն դրամ բանկային հաշիվներում։ Հաշվետու տարվա եկամուտները կազմել են մոտ 19,5 միլիոն դրամ։
Այս թվերի մեջ սենսացիոն ոչինչ չկա․ ամբողջ գույքը հայտարարագրված է, եկամուտները՝ օրինական ծագմամբ, և օրենքի խախտումներ չեն արձանագրվել։
Սակայն հետաքրքրությունը այլ տեղում է՝ դինամիկայի մեջ։
Եթե 2023 թվականի վերջում Անահիտ Մանասյանի հաշիվներում կար մոտ 26 միլիոն դրամ, ապա մեկ տարի անց այդ գումարը գերազանցել է 61 միլիոնը։ Այսինքն՝ մեկ տարվա ընթացքում միջոցները աճել են մոտ 35 միլիոն դրամով։ Ընդ որում՝ սա տեղի է ունեցել այն պայմաններում, երբ 2024 թվականի եկամուտները նախորդ տարվանից ցածր են եղել։
Նման դինամիկան կարող է ունենալ լիովին օրինական բացատրություններ՝ նախկինում կուտակված միջոցներ, ակտիվների վերաբաշխում, խնայողությունների կառուցվածքի փոփոխություն։ Բայց այս դեպքում խնդիրը թվերի մեջ չէ։
Խնդիրը վերաբերում է հենց օմբուդսմենի գործունեությանը։
Կարո՞ղ է այսօր որևէ մեկը հիշել գոնե մեկ դեպք, երբ Անահիտ Մանասյանը կոշտ հակամարտության մեջ է մտել իշխանությունների հետ։ Երբ նրա դիրքորոշումը առաջացրել է լուրջ քաղաքական արձագանք։ Երբ կառավարությունը ստիպված է եղել արդարանալ նրա հայտարարություններից հետո։
Նման օրինակներ գրեթե չկան։
Փոխարենը կա մշտական զգուշավորություն իշխանության համար զգայուն բոլոր հարցերում, կոշտ ձևակերպումներից խուսափելու միտում և այն, ինչ հանրային լայն քննարկման առարկա է դառնում, չնկատելու ակնհայտ վարքագիծ։
Սա հատկապես ակնառու դարձավ վերջին ընտրությունների ընթացքում։
Ամբողջ քարոզարշավի ընթացքում և քվեարկության օրից հետո հնչում էին բազմաթիվ հաղորդումներ խախտումների, վարչական ռեսուրսի չարաշահման, ընտրողների նկատմամբ ճնշումների, կազմակերպված տեղափոխումների և այլ հանգամանքների մասին, որոնք կասկածի տակ էին դնում հասարակության մի մասի վստահությունը արդյունքների նկատմամբ։
Ընդդիմությունը հայտարարում էր ընտրական իրավունքների զանգվածային խախտումների մասին։ Սոցիալական ցանցերում տարածվում էին տեսանյութեր և ականատեսների վկայություններ։ Հասարակությունը սպասում էր սկզբունքային արձագանքի այն ինստիտուտից, որը իր առաքելությամբ պարտավոր է պաշտպանել քաղաքացիների իրավունքները՝ անկախ քաղաքական իրավիճակից։
Սակայն Մարդու իրավունքների պաշտպանի բարձր ու սկզբունքային ձայնը այդպես էլ չլսվեց։
Մինչդեռ ազատ և արդար ընտրությունների իրավունքը մարդու հիմնարար իրավունքներից է։ Երբ այդ իրավունքի պահպանման շուրջ առաջանում են լուրջ կասկածներ, հենց օմբուդսմենը պետք է առաջիններից մեկը լինի, ով պահանջում է պատասխաններ իշխանությունից։
Եթե Մարդու իրավունքների պաշտպանի ինստիտուտը չի առաջադրում անհարմար հարցեր նույնիսկ այն դեպքում, երբ խոսքը վերաբերում է պետության ամենակարևոր ժողովրդավարական գործընթացներից մեկին, անխուսափելիորեն առաջանում է հարց՝ ինչի՞ համար է այդ ինստիտուտը և ինչո՞ւ է պետությունը ամեն տարի միլիոնավոր դրամներ ծախսում դրա պահպանման վրա։
Հատկապես եթե հաշվի առնենք, որ Անահիտ Մանասյանը այդ պաշտոնին եկել է հենց այն նույն իշխանական համակարգից, որտեղ զբաղեցրել է գլխավոր դատախազի տեղակալի պաշտոնը։ Դեռ այն ժամանակ շատերն ասում էին, որ իշխանությունը ընտրում է ոչ թե անկախ պաշտպան, այլ իր համար առավել հարմար անձ։
Ժամանակն անցավ, բայց այդ մտահոգությունները չվերացան։ Ընդհակառակը՝ այսօր Մարդու իրավունքների պաշտպանի ինստիտուտը դարձել է պետական համակարգի մաս, այլ ոչ թե դրա նկատմամբ վերահսկողության մեխանիզմ։
Նիկոլ Փաշինյանն ու նրա թիմը շարունակում են խոսել մարդու իրավունքների, ժողովրդավարության և ինստիտուտի անկախության մասին։ Սակայն հայ հասարակությունը արդեն չափազանց հաճախ է բախվել այն իրավիճակին, երբ գեղեցիկ հայտարարությունները չեն համընկնում իրականության հետ։
Մարդկանց դատում են ոչ թե խոսքերով, այլ արդյունքներով։
Իսկ արդյունքները բավական խոսուն են․ վերջին տարիներին մենք տեսել ենք քաղաքական ընդդիմախոսների ձերբակալություններ, քննադատների նկատմամբ հետապնդումներ, անհամաչափ ուժի կիրառմամբ բողոքի ակցիաների ցրում, ընտրական խախտումների վերաբերյալ բազմաթիվ բողոքներ և պետական ինստիտուտների նկատմամբ վստահության աննախադեպ անկում։ Սակայն այս ֆոնին Մարդու իրավունքների պաշտպանի ինստիտուտը այդպես էլ չդարձավ այն կենտրոնը, որը պետք է իշխանական կամայականությունների դեմ հասարակական հակակշիռ լիներ ։
Ուստի խնդիրը բոլորովին էլ Անահիտ Մանասյանի բնակարանները, ավտոմեքենան, ավանդները կամ նրա հաշիվներում առկա տասնյակ միլիոնավոր դրամները չեն։
Հիմնական հարցն այն է, թե ինչ է ստացել Հայաստանի Հանրապետության քաղաքացին դրա դիմաց՝ այն ինստիտուտի գոյության համար, որի պահպանության համար հարկատուների հաշվին ամեն տարի ծախսվում են միլիոնավոր դրամներ։