Բորիս Մուրազի. Որոտանի կասկադը, կամ չկտրված պորտալարը
Մեզանում վաղուց ձևավորված և տասնամյակների փորձություն անցած մի ավանդույթ կա՝ բարձրաձայն բացահայտել, իսկ հետո՝ լուռ մոռացության մատնել։ Սկանդալ՝ և լռություն, հայտարարություն՝ և տարակուսած լռություն, հարց՝ և հայացքը մի կողմ թեքել։ Խոստովանենք՝ գրեթե ընտելացել ենք այն մտքին, որ անհարմար թեմաների ճակատագիրը, երևի, հենց այդպիսին է․ դրանք ծանր քարերի պես նստում են մեր հասարակական կյանքի հատակին ու տարիներով մնում այնտեղ, մինչև ինչ-որ մեկը՝ միամիտ կամ հուսահատ, փորձի դրանք ջրի երես հանել։ Եվ ահա մեկը փորձեց։ Politik.am կայքի գլխավոր խմբագիր Բորիս Մուրազին «Հարցազրույց» հաղորդման ընթացքում խոսեց մի գործի մասին, որի մասին Հայաստանի իշխանությունները, կարծես թե, գերադասում են ընդհանրապես չհիշել։ Խոսքը Որոտանի կասկադի մասին է։
Այդ գործարքից անցել է ավելի քան տասը տարի։ Ժամկետը, թվում է, բավական երկար է՝ բոլոր հանգամանքները պարզելու, մեղավորներին մատնանշելու և հարցերին պատասխանելու համար։ Միևնույն ժամանակ՝ չափազանց կարճ, եթե հիշենք, որ այդ տասը տարիների ընթացքում մեզ մոտ իշխանություն է փոխվել, հեղափոխություն է տեղի ունեցել, և, ընդունված ձևակերպմամբ, տեղի է ունեցել «խզում անցյալի հետ»։ Թվում էր՝ ահա՛ այն պահը, երբ ամեն ինչ պետք է իր տեղն ընկնի․ նոր իշխանություն, նոր դեմքեր, նոր կարգախոսներ։ Էլ ի՞նչ է պետք՝ հին իշխանության մութ գործարքները վերցնելու ու քննելու համար, հատկապես երբ դրա պարտավորությունը սեփական՝ ժողովրդին տված նոր իշխանության խոստումներից էր բխում։ Բայց չքննեցին։ Եվ, դատելով ամեն ինչից, առանձնապես չեն էլ պատրաստվում քննել։
Մուրազին, պետք է խոստովանենք, այս մասին խոսում է ուղիղ․ նրա խոսքով՝ երկրի ներկայիս ղեկավարությունը՝ վարչապետ Նիկոլ Փաշինյանի գլխավորությամբ, որևէ հետաքրքրություն չի ցուցաբերում այն անձանց բացահայտելու հարցում, որոնց գործողությունների հետևանքով պետությանը վնաս է հասցվել։ Միաժամանակ լրագրողը հարկ է համարել հատուկ ընդգծել, որ այդ անձանց շարքում Հայաստանի երկրորդ նախագահ Ռոբերտ Քոչարյանին չի դասում։ Այս վերապահումը, նկատենք, բավական խոսուն է։ Ուրեմն՝ այս պատմության մեջ կան «ավելի ծանր» դեմքեր, մարդիկ, որոնց, ինչպես ասում են, հենց Աստված է պարտավորեցնում պատասխան տալ արածների համար։ Սակայն ինչ-ինչ, առայժմ անհասկանալի պատճառներով, հենց նրանք են դուրս մնում թե՛ իրավապահների, թե՛ կառավարության տեսադաշտից։ Ինչո՞ւ։ Հարցը, ինչպես միշտ, մնում է օդում կախված։
ԹՎԵՐԻ ՄԱՍԻՆ, ՈՐՈՆՔ ՉԵՆ ՀԱՄԱՊԱՏԱՍԽԱՆՈՒՄ
Մուրազիի մեղադրանքների կենտրոնում Որոտանի կասկադի մասնավորեցումն է՝ Հայաստանի էներգետիկ ենթակառուցվածքի ռազմավարական նշանակության օբյեկտի վաճառքը։ Այստեղ մի պահ թվեր բերենք․ թվերը, ինչպես հայտնի է, չեն ստում։ Սովորաբար ստում են նրանք, ովքեր դրանք թաքցնում են։
Այսպիսով, ըստ հրապարակված տեղեկությունների, 2014 թվականին պետական գույքը, որի իրական արժեքը անկախ գնահատականներով գերազանցում էր մեկ միլիարդ ութսուն միլիոն դոլարը, վաճառվել է ոչ հայտնի մի ընկերության՝ 180 միլիոն դոլարով։ Զգացե՛ք տարբերությունը․ մեկ միլիարդից ավելի՝ և 180 միլիոն։ Օբյեկտը վաճառվել է իր իրական արժեքի նույնիսկ մեկ քառորդին չհասնող գնով։ Բայց մենք էլ անփորձ մարդիկ չենք․ մեզնից ո՞վ չգիտի, թե ինչպես են կարողանում «գնահատել» պետական գույքը, երբ գալիս է այն վաճառելու պահը։ Սակայն Մուրազին՝ և հենց սա է նրա պատմությունը իսկապես իշխանությունների համար անհարմար դարձնում, ուշադրությունը հրավիրում է ոչ այնքան գնի, որքան գործարքի մեխանիզմի վրա։
ՄԵԽԱՆԻԶՄԻ ՄԱՍԻՆ, ՈՐՆ ԱՎԵԼԻ ԼԱՎ ԿԻՐԱՌՈՒԹՅԱՆ ԷՐ ԱՐԺԱՆԻ
Իսկ մեխանիզմն այնպիսին է, որ, ինչպես ասում են, և՛ ծիծաղելի է, և՛ տխուր։ Գործարքը կայացավ, օբյեկտը անցավ գնորդի ձեռքը։ Բայց դրա դիմաց գումարը, ինչպես պարզվում է, պետական բյուջե չէր մտել։ Համենայն դեպս՝ ոչ անմիջապես։ Գնորդը, Որոտանի կասկադը սեփականության իրավունքով ստանալուց հետո, այն անմիջապես գրավադրեց բանկում, նույն այդ գույքի գրավի դիմաց 180 միլիոն դոլարի վարկ վերցրեց և միայն դրանից հետո վճարեց պետությանը։
Այսինքն՝ ռազմավարական օբյեկտը նոր սեփականատիրոջը փոխանցվել էր առանց նախապես վճարելու՝ մի տեսակ վստահության կանխավճա՞ր, թե՞ ինչպես։ Իսկ երբ վերջապես վճարումը կատարվեց, այդ գումարը բանկային վարկ էր, որի ապահովումը հենց այն նույն գույքն էր, որը նոր էր դուրս եկել պետական սեփականությունից։ Միայն թե այստեղ մի քանի բան է մնում հասկանալու։ Ո՞ւմ մտքով անցավ այդքան արժեքավոր ակտիվը գումարը չստանալով հանձնել։ Եվ ինչո՞ւ բանկը առանց տատանվելու անհայտ կազմակերպությանը այդպիսի մեծ գումար վարկ տրամադրեց մի օբյեկտի գրավով, որը գնորդը նոր էր ձեռք բերել՝ վճարումը հետաձգելու պայմանով։
Պատասխանը, ենթադրաբար, պետք է փնտրել ոչ թե ֆինանսական գրագիտության կամ բանկային ոգևորության մեջ։ Պատասխանը պետք է փնտրել այն մարդկանց շրջանակում, ովքեր կանգնած էին այս գործարքի հետևում, և նրանց մեջ, ովքեր իշխանության լինելով՝ օրհնեցին գնորդի նկատմամբ ցուցաբերված այսպիսի առատաձեռնությունը։ Գեղեցի՞կ է։ Անկասկած։ Օրինական՞։ Ահա այստեղ արդեն հարցեր են առաջանում։
Ի դեպ, հանգամանքները պարզելու համար փորձեր եղել են։ Մուրազիի խոսքով՝ դեռ 2020 թվականին որոշ կազմակերպություններ պաշտոնական հարցումներ են ուղարկել կառավարությանը՝ պահանջելով ուսումնասիրել գործարքի հանգամանքները։ Նիկոլ Փաշինյանի գլխավորած կառավարությունը՝ կրկին ընդգծենք՝ լրագրողի ներկայացմամբ, խախտելով օրենքը, այդ հարցումներն անպատասխան է թողել։
Իհարկե, կարելի է հակադարձել, որ այդ տարի կառավարության հոգսերն առանց այդ էլ քիչ չէին․ պատերազմ, համավարակ և մյուս «օբյեկտիվ հանգամանքները»։ Բայց օրենքը, ինչպես հայտնի է, հանգամանքներ չի ճանաչում․ օրենքը ժամկետներ և պարտավորություններ է ճանաչում։ Թե՞ մեզանում արդեն օրենքն էլ է «հանգամանքներից կախված» դարձել։
ԱՅՆ ՄԱՍԻՆ, ԻՆՉԸ ՇԱՏԵՐԸ ԳԵՐԱԴԱՍՈՒՄ ԵՆ ԼՌՈՒԹՅԱՄԲ ՇՐՋԱՆՑԵԼ
Եվ այստեղ հասնում ենք այս պատմության ամենանրբին, ավելի ճիշտ՝ ամենաանհարմար մանրամասնին։ Գնորդ ընկերությունը, ինչպես Մուրազին է հայտարարում, կապված է Միքայել Մինասյանի հետ՝ Հայաստանի՝ Վատիկանում նախկին դեսպանի և, մեր պատմության համար որպես շատ ավելի էական հանգամանք՝ Սերժ Սարգսյանի փեսայի։
Թվում է՝ այստեղ ի՞նչ նոր բան կա․ նախագահի փեսան պետական օբյեկտ է ձեռք բերել դրա արժեքի մեկ քառորդ գնով։ Հետխորհրդային տարածքի համար, ավաղ, սա գրեթե դասագրքային պատմություն է։ Մեզանում ո՞վ ինչ ասես չի գնել…
Սակայն Մուրազին՝ և, մեր կարծիքով, հենց սա է նրա գլխավոր վաստակը, շեշտը դնում է մի հանգամանքի վրա, որը Հայաստանում նախընտրում են լռությամբ շրջանցել՝ նույն այն ջանասիրությամբ, որով մարդը խուսափում է պղտոր ջրափոսից՝ կոշիկները չկեղտոտելու համար։
Միքայել Մինասյանը գրեթե տասը տարի ֆինանսավորել է Նիկոլ Փաշինյանին։ Այո՛, այն Փաշինյանին, որն այսօր ղեկավարում է կառավարությունը։ Այն Փաշինյանին, ով իշխանության եկավ կոռուպցիայի և «համակարգի» դեմ պայքարի դրոշներով։
Խոսքը «Հայկական ժամանակ» թերթի համակարգված ֆինանսավորման մասին է, որի ղեկավարն ընդդիմադիր եղած տարիներին Նիկոլ Փաշինյանն էր, ինչպես նաև, ըստ Մուրազիի տվյալների, անձամբ քաղաքական գործչի ուղղակի ֆինանսավորման մասին։
«Հայաստանում չեք գտնի որևէ մեկին, որն ավելի մեծ ֆինանսական աջակցություն ստացած լինի Միքայել Մինասյանից, քան Նիկոլ Փաշինյանը»,— ընդգծում է լրագրողը։
Եվ հավելում է, որ այս թեման ներկայիս վարչապետի մոտ նկատելի գրգռվածություն է առաջացնում։ Գրգռվածությունը, ի դեպ, խոսուն բան է․ սովորաբար գրգռվում են այն ժամանակ, երբ հարվածը դիպչում է թիրախին, երբ հարցը դիպչում է մի բանի, որի մասին ընդունված չէ և ցանկալի չէ խոսել։
Իրոք, փորձեք պատկերացնել այս պատկերը․ հեղափոխականը, որը տասնամյակներ շարունակ քննադատել է «կլանային համակարգն» ու «գողերի իշխանությունը», պարզվում է՝ տապալված ռեժիմի ընտանիքի հետ կապված է, այսպես ասած, ֆինանսական սերտ կապերով։ Եվ ոչ թե ում հետ պատահի, այլ Սերժ Սարգսյանի փեսայի հետ, որի իշխանությունը Փաշինյանը 2018 թվականին «մերժեց»։
Ի՞ՆՉ ՈՒՆԵՆՔ Ի ՎԵՐՋՈ՝ ՉՈՐ ՄՆԱՑՈՐԴՈՎ
Եթե հավատալ հրապարակված տեղեկություններին՝ իսկ փաստերի ստուգումը, ինչպես ընդունված է, թողնում ենք իրավասու մարմիններին, պատկերը առանձնապես ուրախալի չէ։
Կոռուպցիայի դեմ համընդհանուր պայքարի կարգախոսներով իշխանության եկած վարչապետը, խուսափում է այն գործարքի քննությունից, որի կենտրոնում հայտնվում է իր երկարամյա ֆինանսավորողը։ Կառավարությունը, որը օրենքով պարտավոր է պատասխանել պաշտոնական հարցումներին, նախընտրում է լռել։ Իրավապահ մարմինները, որոնք կոչված են պաշտպանելու պետության շահերը, «չեն նկատում» այն դրվագները, որոնց մասին, դատելով ամեն ինչից, ամբողջ երկիրը գիտի։
Եվ այդ ժամանակ ցուցադրական լռությունն ու ցուցադրական անգործությունը՝ ուզենք թե չուզենք, դառնում են ապացույց։ Ապացույց այն բանի, որ իշխանությունը, իր ողջ հեղափոխական պաթոսով հանդերձ, Սարգսյանի ռեժիմի հետ կապված է այն պորտալարով, որը կամ չեն համարձակվել, կամ չեն ցանկացել կտրել։