Հանրային Տրիբունալ․ Արդարադատությունը՝ քաղաքական նպատակահարմարության սկզբունքով
Այսօրվա Հայաստանում հետաքրքիր պատկեր է ձևավորվում։ Երբ իշխանության ներկայացուցիչներն ու նրանց մերձավոր շրջապատը տարիներ շարունակ խոսում են օրենքի գերակայության, կոռուպցիայի դեմ պայքարի և չարաշահումների նկատմամբ անհանդուրժողականության մասին, դա բավական համոզիչ է հնչում։ Սակայն բավական է կողք կողքի դնել մի քանի կոնկրետ պատմություններ, և գեղեցիկ խոսքերի հետևում ուրվագծվում է անհամեմատ տգեղ իրականությունը։ Եվ այդ ժամանակ հարց է ծագում ոչ թե օրենքների, այլ դրանց կիրառման սկզբունքների վերաբերյալ։
Հիշենք Synergy International Systems-ի գործը։ Խոսքը թերթային բամբասանքի կամ սոցիալական ցանցերում տարածված լուրերի մասին չէ, այլ ՀՀ էկոնոմիկայի նախարարության պետական մրցույթի առնչությամբ հարուցված քրեական վարույթի։ Քննությունը պնդում էր, որ նախարարության պաշտոնատար անձինք և ընկերության ներկայացուցիչները գործել են համաձայնեցված՝ մրցույթի որոշակի մասնակցի հաղթանակն ապահովելու նպատակով։ Ավելին, խոսքը մանրածախ կամ չնչին գնումների մասին չէր, այլ շուրջ մեկ միլիոն դոլար արժողությամբ պայմանագրի։ Քննության վարկածով՝ Synergy ընկերությանը նախապատվություն է տրվել նույնիսկ այն բանից հետո, երբ մրցույթի արդյունքների վերաբերյալ լուրջ հարցեր էին առաջացել, իսկ հետագայում դատարանը մրցույթի արդյունքները ճանաչել էր անվավեր։
Թվում է՝ հենց այն դեպքն է, որի մասին գործող իշխանության ներկայացուցիչները տարիներ շարունակ խոսում էին Ազգային ժողովի ամբիոնից։ Պետական պայմանագիր, պաշտոնեական լիազորությունների հնարավոր չարաշահում, կոնկրետ ընկերության համար արտոնյալ պայմանների ստեղծման կասկածներ։ Սակայն ամենահետաքրքիրը սկսվում է դրանից հետո։
Գործի շրջանակում մեղադրվողների թվում հայտնվեց Անի Գևորգյանը՝ Ազգային ժողովի նախագահ Ալեն Սիմոնյանի եղբոր կինը։ Քննությունը նրան մեղադրանք առաջադրեց ընկերության մյուս աշխատակիցների հետ միասին։ Նրան ձերբակալեցին, ապա ազատ արձակեցին։ Դրանից հետո տեղի ունեցավ մի իրադարձություն, որն առանձնահատուկ ուշադրության է արժանի։ Իշխող կուսակցության շուրջ յոթ տասնյակ պատգամավորներ որոշեցին միջնորդել Synergy-ի գործով անցնող անձանց ազատ արձակման համար։ Խորհրդարանական մեծամասնության կողմից պաշտպանվողների թվում էր նաև Անի Գևորգյանը։
Եկեք մի պահ պատկերացնենք հակառակ իրավիճակը։ Պատկերացնենք, որ ընդդիմության առաջնորդներից մեկի ազգականը ներգրավված լիներ պետական մրցույթի վերաբերյալ քրեական գործում, իսկ ընդդիմադիր խմբակցության տասնյակ պատգամավորներ հավաքական դիմումով դիմեին քննությանը և դատարանին՝ նրա նկատմամբ կիրառված խափանման միջոցը փոխելու խնդրանքով։ Կասկած չկա, թե ինչ աղմուկ կբարձրացնեին իշխանամետ քարոզիչները։ Շաբաթներ շարունակ մեզ կհամոզեին, որ ճնշում է գործադրվում արդարադատության վրա, որ փորձ է արվում միջամտել քննությանը, որ հին կոռուպցիոն բարքերը կրկին գլուխ են բարձրացնում։ Սակայն երբ խոսքը վերաբերում էր խորհրդարանի նախագահի ազգականին, ինչ-ինչ պատճառներով նման գնահատականներ չհնչեցին։
Սակայն պատմությունն այստեղ չավարտվեց։ 2024 թվականի հունիսին դատախազությունը դադարեցրեց քրեական հետապնդումը գործով անցնող մի շարք անձանց նկատմամբ, այդ թվում՝ Անի Գևորգյանի։ Հիմք ընդունվեց այսպես կոչված զղջումը։ Այլ կերպ ասած՝ խոսքը չէր վերաբերում արդարացմանը, մեղադրանքների անհիմն ճանաչմանը կամ դատարանի կողմից անմեղության հաստատմանը։ Ընդհակառակը՝ դատախազությունը բացահայտորեն հայտարարեց, որ քրեական հետապնդումը դադարեցվել է այն բանից հետո, երբ մեղադրյալները ճանաչել են գործի հանգամանքները և համագործակցել են քննության հետ։
Ստացվում է բավական յուրահատուկ պատկեր։ Սկզբում քննությունը հայտարարում է պետական մրցույթի անցկացման ընթացքում թույլ տրված լուրջ խախտումների մասին։ Այնուհետև պետության երկրորդ դեմքի ազգականը դառնում է այդ գործի մեղադրյալներից մեկը։ Դրանից հետո իշխող ուժի տասնյակ պատգամավորներ միջնորդում են մեղադրյալների ազատ արձակման համար։ Իսկ որոշ ժամանակ անց քրեական հետապնդումը դադարեցվում է՝ գործի հանգամանքների ընդունման և զղջման հիմքով։ Եվ այս ամենը, բնականաբար, ներկայացվում է որպես օրենքի հաղթանակ։
Այժմ դիտարկենք մեկ այլ պատմություն։
Սամվել Կարապետյանին չէին մեղադրում պետական գնումների հետ կապված որևէ մանիպուլյացիայի մեջ։ Նրան չէին կասկածում բյուջետային միջոցների շուրջ որևէ սխեմայի կազմակերպման մեջ։ Նրա անունը չէր շրջանառվում բազմամիլիոնանոց պետական պայմանագրի բաշխման վերաբերյալ քրեական գործում։ Նրա քրեական հետապնդման հիմքը դարձավ Հայ Առաքելական եկեղեցու պաշտպանությանն ուղղված հրապարակային հայտարարությունը՝ իշխանությունների և եկեղեցու միջև ծագած հակամարտության պայմաններում։ Դրան հաջորդեցին ձերբակալությունը, մեղադրանքը և կալանավորումը։
Այստեղ արդեն տեղ չգտնվեց ո՛չ զղջման, ո՛չ համակարգի զարմանալի ճկունության, ո՛չ խորհրդարանական մեծամասնության հավաքական միջնորդությունների, ո՛չ էլ արդարադատության մարդասիրության մասին խոսակցությունների համար։ Գործի դրվեց բոլորովին այլ մեխանիզմ՝ արագ, կոշտ և առանց որևէ ներողամտության նշանի։
Հենց այդ պատճառով խնդիրը առանձին քրեական գործերի մեջ չէ։ Խնդիրը գործող իշխանության քաղաքական փիլիսոփայության մեջ է։ Երբ խոսքը վերաբերում է իշխանական համակարգի հետ կապված մարդկանց, միշտ ի հայտ են գալիս հանգամանքներ, նրբություններ, մեղմացնող գործոններ և գործընթացային հնարավորություններ։ Իսկ երբ խոսքը վերաբերում է քաղաքական բարիկադների մյուս կողմում գտնվողներին, հանկարծ պարզվում է, որ պետական մեքենան կարող է գործել զարմանալի արագությամբ։
Մեզ երկար ժամանակ համոզում էին, որ 2018 թվականից հետո Հայաստանում այլևս չեն լինելու անձեռնմխելիներ։ Որ օրենքը բոլորի համար նույնն է լինելու։ Որ իշխանության անդամ լինելը այլևս առավելություն չի լինելու։ Սակայն Synergy-ի գործը բացահայտեց չափազանց անհարմար հարց։ Եթե պետական մրցույթի վերաբերյալ քրեական գործով մեղադրյալ է դառնում խորհրդարանի նախագահի ազգականը, իսկ հետագայում նրա նկատմամբ քրեական հետապնդումը դադարեցվում է գործի հանգամանքները ճանաչելու և քննության հետ համագործակցելու հիմքով, ապա որտե՞ղ է անցնում օրենքի առաջ հռչակված հավասարության և քաղաքական նպատակահարմարության միջև սահմանը։
Իշխանությունը նախընտրում է չպատասխանել այդ հարցին։ Հնարավոր է՝ որովհետև այն չափազանց անհարմար է։ Չէ՞ որ խոսքը կոնկրետ Անի Գևորգյանի կամ Սամվել Կարապետյանի մասին չէ։ Խոսքն այն մասին է, թե արդյո՞ք մենք ունենք բոլորի համար հավասար իրավական համակարգ, թե յուրայինների համար գոյություն ունի մի համակարգ, և մեկ այլ համակարգ՝ բոլոր մնացածների։