Շիկահողի արգելոցում 60 հա անտառ է ոչնչացվել, իսկ վնասի գնահատումը հետաձգվել է․ ի՞նչ է թաքնված սահմանազատման հիմնավորման հետևում
«Հետքի» 2025 թվականին հրապարակած արբանյակային լուսանկարները ցույց են տալիս Շիկահողի պետական արգելոցին հասցված վնասի մասշտաբը։ Պետական մարմինները, սակայն, մինչ օրս չեն ներկայացրել ամբողջական գնահատական, հստակ գործողությունների ծրագիր կամ ժամկետներ։ Ավելին՝ 2026 թվականի հունիսին շրջակա միջավայրի նախարար Համբարձում Մաթևոսյանը հայտարարեց, որ արգելոցին հասցված վնասի խորքային ուսումնասիրությունը հետաձգվել է՝ Ադրբեջանի հետ սահմանազատման աշխատանքների պատճառով։ Իսկ երբ Հայաստանի բնապահպանության նախարարը Երևանում միջազգային հանրությանը կոչ է անում բնության պահպանության խոստումները վերածել գործնական արդյունքի, սեփական երկրի արգելոցի հարցում նույն չափանիշները դեռ չեն երևում։
Ի՞նչ էր բացահայտել «Հետք»-ը
2025 թվականի մայիսի 15-ին «Հետք»-ը հրապարակեց հետաքննություն, որի համաձայն՝ Սյունիքի մարզի Շիկահողի պետական արգելոցի տարածքում ադրբեջանական դիրքերի ամրապնդման և ճանապարհների կառուցման հետևանքով ոչնչացվել է մոտ 60 հա անտառ։ Արբանյակային պատկերների և անտառային ոլորտի մասնագետների գնահատականների հիման վրա հաշվարկվել էր, որ հողային աշխատանքներն ընդգրկել են շուրջ 90 հա տարածք, որից մոտ 60 հեկտարն անտառածածկ է եղել։ Անտառագետ Այսեր Ղազարյանի գնահատմամբ՝ հատվել է առնվազն 14-16 հազար խորանարդ մետր փայտանյութ։
Հետաքննության մեջ ներկայացված Planet-ի և Google Earth-ի պատկերները ցույց են տալիս հատումների մի քանի ուղղություն։ Ճանապարհները միջինում 7-8 մետր լայնություն ունեն, բայց ծառահատումները չեն սահմանափակվել դրանց համար անհրաժեշտ նեղ շերտերով․ ճանապարհների երկայնքով նոսրացվել են նաև հարակից ծառուտները։ Առավելապես տուժել են կաղնու և բոխու անտառները, ինչպես նաև թփուտային տարածքները։
«Հետք»-ի ուսումնասիրության համաձայն՝ ադրբեջանական ներխուժման հետ կապված փոփոխություններն առավել ակնհայտ են դարձել 2023 թվականից։ Այդ տարվա արբանյակային պատկերներում երևում են նոր ճանապարհներ և հատումներ արգելոցի հարավ-արևելյան հատվածում։ Ճանապարհներից մեկը անտառի միջով հասնում է մինչև Ներքին Հանդի ստորին հատվածներ։ 2022 թվականի պատկերներում այդ տարածքները դեռ անտառածածկ էին։
Հետևաբար, խոսքը միայն սահմանամերձ տարածքում առանձին ծառերի հատման մասին չէ։ Փոխվել է պահպանվող տարածքի բնական լանդշաֆտը, վնասվել են անտառային և թփուտային համակեցությունները, իսկ ճանապարհների բացումը կարող է լրացուցիչ ճնշում գործադրել կենդանիների կենսամիջավայրերի վրա։
12 հազար հեկտարից ավելի արգելոց՝ առանց ամբողջական գնահատված վնասի
«Շիկահող» պետական արգելոցը զբաղեցնում է 12 371,1 հա տարածք։ Այն ստեղծվել է 1958 թվականի սեպտեմբերի 13-ի՝ Հայկական ԽՍՀ Մինիստրների խորհրդի N 341 որոշմամբ։ Արգելոցը գտնվում է Խուստուփ լեռան հարավ-արևելյան և Մեղրու լեռնաշղթայի հյուսիսարևելյան լանջերին՝ Ծավ և Շիկահող գետերի վերին ավազանում։
Տարածքի մոտ 94 տոկոսն անտառածածկ է։ Այստեղ աճում են կաղնի, բոխի, հաճարենի, սովորական կենի և սոսի։ Բուսական աշխարհն ընդգրկում է շուրջ 1100 տեսակ բարձրակարգ բույս, որոնցից 70-ը գրանցված է Հայաստանի Կարմիր գրքում։ Արգելոցում հանդիպում են նաև կովկասյան ընձառյուծը, բեզոարյան այծը, գորշ արջը և հազվագյուտ այլ կենդանատեսակներ։
Արգելոցի կանոնադրությամբ արգելվում է ճանապարհների, խողովակաշարերի, էլեկտրահաղորդման գծերի և այլ հաղորդակցուղիների շինարարությունը։ Այդ սահմանափակումը պատահական չէ․ արգելոցի նպատակը բնական էկոհամակարգերի բնականոն զարգացումը, կենսաբազմազանության և հազվագյուտ տեսակների կենսամիջավայրերի պահպանումն է։
Այս պայմաններում շուրջ 60 հա անտառի հատումը պահանջում է հստակ հաշվառում՝ ի՞նչ է ոչնչացվել, որ հատվածներում, ինչպիսի՞ն է վնասի բնապահպանական հետևանքը, և ի՞նչ է հնարավոր վերականգնել։ Սակայն «Հետք»-ի հետաքննությունից հետո էլ պետական մարմինների հրապարակային պատասխանները չեն տվել այս հարցերի ամբողջական պատկերը։
Նախարարությունը չի կարողացել ներկայացնել ծառահատումների ստույգ ծավալը
«Հետք»-ը 2025 թվականին դիմել էր «Զանգեզուր կենսոլորտային համալիր» ՊՈԱԿ-ի տնօրեն Արման Մկրտչյանին։ Նա հրաժարվել էր զրույցից՝ պատճառաբանելով, որ ընթացակարգով անհրաժեշտ է նախարարության թույլտվությունը։
Շրջակա միջավայրի նախարարությանն ուղղված գրավոր հարցմանը պատասխանել էր գլխավոր քարտուղար Սերգո Աթանեսյանը։ Նա հայտնել էր, որ արգելոցի որոշ հատվածներ գտնվում են հակառակորդի ուղիղ նշանառության տակ, ինչի պատճառով հնարավոր չէ տրամադրել այնտեղ իրականացված ծառահատումների ստույգ քանակական տվյալները։ Աթանեսյանը նաև նշել էր, որ բարձրացված խնդիրները պատշաճ հասցեագրելու համար անհրաժեշտ է լրացուցիչ հաղորդակցություն շահագրգիռ մյուս գերատեսչությունների հետ։
Միջազգային բնապահպանական կառույցներին դիմելու, դրանց արձագանքների և հետագա հատումները կանխելու ուղղությամբ ձեռնարկվող քայլերի մասին հարցերին նախարարությունը պատասխանել էր միջազգային համաձայնագրերի և բնապահպանական կազմակերպությունների հետ իրականացվող երկարաժամկետ միջոցառումների մասին ընդհանուր ձևակերպումներով։ Պատասխանում կոնկրետ կառույցների անուններ, դիմումների ամսաթվեր կամ ձեռնարկված միջոցառումների արդյունքներ չէին նշվել։
Վարչապետ Նիկոլ Փաշինյանին ուղղված հարցումն էլ չէր տվել արգելոցի վերաբերյալ հստակ պատասխաններ։ Վարչապետի աշխատակազմը գրությունը վերահասցեագրել էր փոխվարչապետ Մհեր Գրիգորյանի գրասենյակ։ Գրասենյակի ղեկավար Էդգար Մկրտչյանը նշել էր, որ 2025 թվականի հունվարի 16-ի հանդիպման արդյունքում Հայաստանի և Ադրբեջանի սահմանազատման հանձնաժողովները համաձայնության են եկել սահմանազատման համալիր աշխատանքները սկսել Հայաստանի, Ադրբեջանի և Վրաստանի սահմանների հատման կետից՝ շարժվելով հարավ։
Նա հայտնել էր նաև, որ այդ պահին Սյունիքի մարզում Հայաստանի և Ադրբեջանի պետական սահմանի սահմանազատման աշխատանքներ չէին իրականացվել։ Սակայն պատասխանում չէր պարզաբանվել՝ արդյոք քննարկվել է Շիկահողի արգելոցի տարածքում անտառահատումների հարցը, ինչ է արվել վնասի գնահատման համար և արդյոք ադրբեջանական կողմին ներկայացվել են պահանջներ։
«Hetq»-ը թեմայի վերաբերյալ հարցումներ է ուղարկել նաև ՄԱԿ-ի գլխավոր քարտուղար Անտոնիո Գուտերեշին և ՄԱԿ-ի Կլիմայի փոփոխության շրջանակային կոնվենցիայի գործադիր քարտուղար Սայմոն Սթիլին։
2026 թվականի հունիսին նախարարը հայտարարեց՝ ուսումնասիրությունը հետաձգվել է
2026 թվականի հունիսի 12-ին շրջակա միջավայրի նախարար Համբարձում Մաթևոսյանը, պատասխանելով լրագրողների հարցերին, անդրադարձավ Շիկահողի արգելոցին հասցված վնասին։ Նրա խոսքով՝ 2021 թվականին սահմանամերձ հատվածներում էկոհամակարգերը խաթարվել են, և եղել են վնասը երկու կողմից ուսումնասիրելու փորձեր։ Սակայն ներկա պայմանները թույլ չեն տալիս ավելի խոր ուսումնասիրություն իրականացնել։
«Այս պահին մեզ համար վնասները չափելի չեն»,- ասել էր նախարարը՝ հավելելով, որ հարցը հետաձգվել է սահմանազատման աշխատանքների պատճառով։ Նա նաև նշել էր, որ սահմանազատումից հետո հնարավոր կլինի ավելի խոր ուսումնասիրել սահմանամերձ հատվածի վնասները և հարևան երկրի հետ առաջարկել բնապահպանական ու էկոհամակարգերի վերականգնման ծրագրեր։
Մաթևոսյանի հայտարարությունը, ըստ էության, հաստատում է, որ խնդիրը դեռ լուծված չէ։ Բայց նախարարի բացատրությունը նոր հարցեր է առաջացնում։ Եթե տեղում ուսումնասիրություն կատարելը վտանգավոր է, ինչո՞ւ հնարավոր չէ վնասի նախնական գնահատումը շարունակել արբանյակային պատկերներով, հեռակա դիտարկմամբ և արդեն հավաքված տվյալների համադրմամբ։ Եթե նման աշխատանքներ կատարվել են, ինչո՞ւ դրանց արդյունքները հրապարակված չեն։
Արբանյակային պատկերները չեն կարող ամբողջությամբ փոխարինել տեղում կատարվող բնապահպանական հետազոտությանը։ Դրանց միջոցով հնարավոր չէ ճշգրտորեն որոշել բոլոր ծառատեսակների կորուստը, գնահատել հողի վիճակը կամ ամբողջությամբ չափել կենդանական աշխարհի վրա ազդեցությունը։ Սակայն դրանք թույլ են տալիս քարտեզագրել անտառածածկի փոփոխությունները, համեմատել տարբեր տարիների պատկերները և ձևավորել վնասի նախնական գնահատական։
Հետևաբար, տեղում աշխատանքների անվտանգության սահմանափակումները կարող են բացատրել ամբողջական ուսումնասիրության դժվարությունը, բայց ինքնին չեն բացատրում, թե ինչու հանրությանը չեն ներկայացվում առկա տվյալները, գնահատման մեթոդաբանությունը կամ հետագա աշխատանքի ժամանակացույցը։
COP17-ից ակնկալիքները ու Շիկահողի իրական վիճակը
2026 թվականի հոկտեմբերի 19-30-ը Երևանում անցկացվում է ՄԱԿ-ի «Կենսաբանական բազմազանության մասին» կոնվենցիայի կողմերի 17-րդ համաժողովը՝ COP17-ը։ Համաժողովի նպատակն է քննարկել կենսաբազմազանության պահպանման ուղղությամբ համաշխարհային առաջընթացը և մինչև 2030 թվականը նախատեսված գործողությունները։
Հոկտեմբերի 12-ին Ազգային ժողովում Շիկահողում տիրող իրավիճակի վրա ուշադրություն է հրավիրել «Ուժեղ Հայաստան» խմբակցության պատգամավոր Իրինա Յոլյանը։ Նա հարցրել է՝ արդյոք COP17-ի ընթացքում բարձրաձայնվելու է Շիկահողի արգելոցի տարածքում շուրջ 60 հա անտառի հատման հարցը։
Հարցը քաղաքական ընդդիմության քննադատությունից ավելի լայն նշանակություն ունի։ Հայաստանը հյուրընկալում է միջազգային համաժողով, որի օրակարգում կենսաբազմազանության կորուստը կանխելն է, մինչդեռ սեփական պետական արգելոցի սահմանամերձ հատվածում արձանագրված վնասի ամբողջական գնահատումը տարիներով չի կատարվում։
Ո՞վ է պատասխանատուն և ի՞նչ պետք է անել
Շիկահողի արգելոցում շուրջ 60 հեկտար անտառ է հատվել, «Հետք»-ը հրապարակել է արբանյակային լուսանկարներն ու վնասի մասնագիտական գնահատականը, իսկ իշխանությունները մինչ օրս չեն կարողանում հանրությանը ներկայացնել սեփական հաշվարկներն ու հստակ գործողությունների ծրագիրը։ Երբ պետք է պատասխանել՝ ինչ է արվել, ում են դիմել և ինչպես են պատրաստվում վերականգնել վնասված էկոհամակարգը, կառավարությունը թաքնվում է անվտանգության սահմանափակումների ու սահմանազատման հետևում։
Հատկանշական է, որ 2026-ի հունիսին շրջակա միջավայրի նախարար Համբարձում Մաթևոսյանը խորացված ուսումնասիրությունը կապել է սահմանազատման ավարտի հետ՝ առանց հստակ ժամկետ նշելու։ Այսինքն՝ հանրությանը չեն ասում՝ ինչն է արդեն ուսումնասիրվել, ինչ կարելի է գնահատել արբանյակային տվյալներով և ինչու չի հրապարակվում գոնե նախնական պաշտոնական պատկերը։ Իսկ հոկտեմբերին Երևանում նույն իշխանությունը միջազգային հարթակում խոսում է կենսաբազմազանության պահպանության ու բնապահպանական պարտավորությունները գործնական արդյունքի վերածելու մասին։ Միջազգային ամբիոնից բնության պաշտպանություն քարոզելը հեշտ է, իսկ սեփական երկրի անտառի կորուստը գնահատելը՝ դժվար։
Շիկահողի անտառների ոչնչացումը միայն բնապահպանական խնդիր չէ։ Այն վերաբերում է պետական տարածքի պաշտպանությանը, սահմանային անվտանգությանն ու կառավարության հաշվետվողականությանը։ Իսկ եթե կառավարությունը դեռ չի կարող ամբողջությամբ գնահատել վնասը, պարտավոր է հնարավորության սահմաններում փաստագրել կորուստը, պահպանել ապացույցները, փորձել կանխել հետագա վնասը և որոշել՝ ինչպես վերականգնել խաթարված էկոհամակարգը։