Ամուլսար․ օֆշորային ընկերություններ, 150 մլն դոլարի պետական երաշխիք և բնապահպանական ռիսկեր
Ամուլսարի ոսկու հանքի շահագործումն արդեն մեկնարկել է, սակայն ներդրումների պայմանների, պետության ստանձնած ֆինանսական պարտավորությունների և բնապահպանական անվտանգության վերաբերյալ հարցերը շարունակում են մնալ առանց լիարժեք պատասխանների։ «Hetq»-ի ուսումնասիրությունը բացահայտում է հանքի սեփականության կառուցվածքի և ֆինանսավորման այն կողմերը, որոնք կառավարությունը պարտավոր է մանրամասն ներկայացնել հանրությանը։
Հոկտեմբերի 10-ին Ամուլսարի հանքի բացման արարողությանը մասնակցել է վարչապետ Նիկոլ Փաշինյանը։ Կառավարությունը ծրագիրը ներկայացնում է որպես տնտեսական ձեռքբերում՝ ակնկալելով հարյուրավոր միլիոնավոր դոլարների ներդրումներ, հարկային մուտքեր և նոր աշխատատեղեր։ Սակայն դեռ հայտնի չէ, թե որքանով են հիմնավորված այդ սպասումները, ինչ ռիսկեր է ստանձնել պետությունը և ով է պատասխան տալու հնարավոր վնասների համար։
Հոկտեմբերի 20-ին հրապարակված «Hetq»-ի «8-րդ հարկ» փոդքաստում գլխավոր խմբագիր Էդիկ Բաղդասարյանն ու տնտեսական լրագրող Սեդա Հերգնյանը քննարկել են Ամուլսարի սեփականության կառուցվածքը, ֆինանսավորումը և բնապահպանական վտանգները։ Նրանց ներկայացրած տեղեկությունները ցույց են տալիս, որ ծրագրի ֆինանսական պայմանների վերաբերյալ դեռ բազմաթիվ հարցեր կան։
150 միլիոն դոլարի երաշխիք՝ պետության հաշվին
Ամուլսարի ծրագրի ֆինանսավորման սկզբնական տարբերակով նախատեսվում էր ներգրավել շուրջ 250 միլիոն դոլար։ 2023 թվականին հայտարարված ծրագրի համաձայն՝ 100 միլիոն դոլարը պետք է տրամադրեր Եվրասիական զարգացման բանկը, իսկ մնացած միջոցները ներգրավվեին այլ աղբյուրներից։
Սակայն այդ ծրագիրը չիրականացավ նախատեսված ձևով։ Եվրասիական զարգացման բանկը 2024 թվականի նոյեմբերին «CivilNet»-ին հայտնել էր, որ «Լիդիան Արմենիան» հետ է վերցրել վարկային դիմումը։ Դրանից հետո Հայաստանի կառավարությունը 2025 թվականի փետրվարի 27-ին որոշում ընդունեց մինչև 150 միլիոն դոլարի վարկի համար պետական երաշխիք տրամադրելու մասին։
Նախնական որոշման մեջ նշված էին հինգ հայկական բանկեր, սակայն հետագայում դրանց փոխարեն ներգրավվեց «Ամերիաբանկը»։ Ըստ «CivilNet»-ի՝ 150 միլիոն դոլարի վարկը տրամադրել է հենց այդ բանկը։
Այս փոփոխությունը կարևոր հարց է առաջացնում․ ինչո՞ւ չիրականացավ ֆինանսավորման սկզբնական ծրագիրը, ինչո՞ւ հրաժարվեցին նախապես նշված բանկերը, և ինչ պայմաններով է տրամադրվել պետական երաշխիքով ապահովված վարկը։
«Hetq»-ի լրագրողները նշում են, որ վարկերի ամբողջական պայմանները՝ տոկոսադրույքները, մարման ժամանակացույցը և պետության հնարավոր պարտավորությունների ծավալը, հանրությանը բավարար չափով ներկայացված չեն։ Առանց այդ տվյալների հնարավոր չէ գնահատել՝ որքանով է շահավետ գործարքը Հայաստանի համար և ինչ ֆինանսական հետևանքներ կարող են առաջանալ, եթե հանքը չապահովի նախատեսված եկամուտները։
Պետության 12.5 տոկոս բաժնեմասը դեռ եկամուտ չի երաշխավորում
2024 թվականի դեկտեմբերին «Լիդիան Արմենիան» Հայաստանի կառավարությանը փոխանցեց ընկերության բաժնետոմսերի 12.5 տոկոսը։ Մնացած 87.5 տոկոսը 2025 թվականից պատկանում է United ընկերությանը։
Կառավարությունը պետական մասնակցությունը ներկայացնում է որպես հանքի եկամուտներից օգտվելու և ընկերության գործունեության նկատմամբ վերահսկողություն իրականացնելու հնարավորություն։ Սակայն բաժնեմաս ունենալը դեռ չի նշանակում, որ պետությունը պարբերաբար շահաբաժին կստանա։
Շահաբաժին վճարելու համար ընկերությունը պետք է շահույթ ստանա և որոշում կայացնի այն բաշխելու մասին։ Եթե շահույթը վերաներդրվի կամ ընկերությունը բաշխման ենթակա շահույթ չհայտարարի, պետությունը կարող է երկար ժամանակ բաժնեմասից ուղղակի եկամուտ չստանալ։
«Hetq»-ի լրագրողները հարց են բարձրացնում նաև այն մասին, թե ինչ պայմաններով է Հայաստանին փոխանցվել այդ բաժնեմասը, ինչ իրավունքներ ունի պետությունը կառավարման հարցերում և ինչ մեխանիզմներով է ապահովվելու նրա շահերի պաշտպանությունը։
Սա հատկապես կարևոր է, քանի որ պետությունը ծրագրում միաժամանակ և՛ բաժնետեր է, և՛ վարկային երաշխիք տրամադրող։
Սեփականության հետքը տանում է օֆշորային գոտիներ
«Hetq»-ի հրապարակման համաձայն՝ Ամուլսարի մյուս սեփականատիրոջ հետ կապված ընկերությունների շղթան հասնում է Սեյշելյան և Բրիտանական Վիրջինյան կղզիներ, ինչպես նաև Արաբական Միացյալ Էմիրություններ։
Էդիկ Բաղդասարյանի խոսքով՝ 2025 թվականի ապրիլին ձևավորվել է հինգ ընկերությունից բաղկացած կառուցվածք, որի շրջանակում տարբեր ընկերություններ գրանցվել են այդ իրավազորություններում։ Լրագրողը նշում է, որ դրանց միջև կապերի և ֆինանսական դերաբաշխման ամբողջական պատկերը պարզ չէ։
Փոդքաստում քննարկվում է նաև գործարար Ջասթին Դիբի գործունեությունը։ Բաղդասարյանը հիշեցնում է, որ նրա անունը հայտնվել է Paradise Papers միջազգային լրագրողական հետաքննության նյութերում՝ օֆշորային ընկերությունների ցանցի համատեքստում։ Նա անդրադառնում է նաև Դիբի գործունեության հետ կապված՝ աֆրիկյան երկրներում առաջացած խնդիրների և դատական վեճերի մասին տեղեկություններին։
Օֆշորային ընկերությունների առկայությունն ինքնին ապօրինության ապացույց չէ։ Սակայն երբ խոսքը պետական երաշխիքով ֆինանսավորվող և պետության բաժնեմասնակցությամբ գործող հանքավայրի մասին է, սեփականության կառուցվածքի թափանցիկությունը դառնում է հանրային վերահսկողության հարց։ Պետք է հստակ լինի՝ ով է վերջնական շահառուն, որտեղից են ներգրավվում ներդրումները, ինչ պարտավորություններ ունեն ընկերությունները և ինչ երաշխիքներ են տրամադրված վարկատուներին։
Բնապահպանական վտանգները չեն վերանում հանքի բացման արարողությամբ
Ամուլսարի շուրջ բնապահպանական հակասությունները սկսվել են դեռևս 2018 թվականին, երբ ակտիվիստներն ու տեղի բնակիչները փակեցին հանք տանող ճանապարհները՝ կասեցնելով շինարարությունը։
2019 թվականին կառավարության պատվերով ELARD և TRC ընկերություններն ուսումնասիրել էին ծրագրի բնապահպանական ազդեցությունը։ Այդ ուսումնասիրության համար պետական միջոցներից հատկացվել էր ավելի քան 450 հազար դոլար։ Փորձագիտական նյութերում արձանագրվել էին շրջակա միջավայրի ազդեցության գնահատման փաստաթղթերում առկա բացթողումներ և անճշտություններ, այդ թվում՝ ջրային ռեսուրսների մոդելավորման, թթվային դրենաժի հաշվարկների և կենսաբազմազանության գնահատման հետ կապված խնդիրներ։
2026 թվականի հոկտեմբերի 12-ին մի շարք հասարակական կազմակերպություններ և քաղաքացիներ հայտարարություն են տարածել՝ պահանջելով դադարեցնել Ամուլսարի հանքի շահագործումը և վերանայել թույլտվությունների հիմքում ընկած որոշումները։ Նրանք վկայակոչել են նաև Բեռնի կոնվենցիայի շրջանակում Հայաստանի ստանձնած պարտավորությունները և նոր բնապահպանական գնահատման անհրաժեշտությունը։
Բնապահպանների մտահոգությունների կենտրոնում ջրային ռեսուրսներն են։ Հանքի շահագործման հնարավոր հետևանքները վերաբերում են Արփա և Որոտան գետերի ավազաններին, ստորերկրյա ջրերին, Ջերմուկի հանքային աղբյուրներին և Սևանա լճի ջրային համակարգին։ Ռիսկերի առկայությունն ու չափը պետք է գնահատվեն մասնագիտական ուսումնասիրություններով և անկախ վերահսկողությամբ, այլ ոչ թե միայն շահագործող ընկերության հավաստիացումներով։
Կառավարության ներկայացուցիչ Գնել Սանոսյանը, իր հերթին, հայտարարել է, որ ընկերությունն ու պետական մարմինները հետևում են բնապահպանական ցուցանիշներին։ Սակայն հանրության համար էական է ոչ միայն այն, թե ինչ չափումներ են կատարվում, այլև՝ ով է ստուգում արդյունքները, ինչ տվյալներ են հրապարակվում և ինչ միջոցներ են ձեռնարկվելու սահմանված շեղումների դեպքում։
130 միլիոն դոլարի եկամուտ՝ ի՞նչ գնով
Հանքի շահագործման մեկնարկի կապակցությամբ կառավարության ներկայացուցիչները հայտարարել են, որ Ամուլսարը կարող է տարեկան 120–130 միլիոն դոլարի հարկեր և ռոյալթիներ ապահովել՝ ոսկու ներկայիս գների պայմաններում։ Գնել Սանոսյանի գնահատմամբ՝ հանքավայրում կարող է աշխատել շուրջ 1200–1300 մարդ, իսկ մատակարարումների և ծառայությունների ոլորտում կարող են ստեղծվել ևս հազարավոր աշխատատեղեր։
Սրանք կանխատեսումներ են, ոչ թե արդեն ստացված եկամուտներ։ Դրանց իրատեսականությունը գնահատելու համար անհրաժեշտ է իմանալ՝ ինչ արտադրական ծավալներ են նախատեսվում, ինչ ծախսեր են սպասվում, ինչ պարտքեր պետք է մարվեն և որքան եկամուտ կմնա պետական բյուջեին։
«Hetq»-ի լրագրողները նաև մատնանշում են Հայաստանի տնտեսության՝ հանքարդյունաբերությունից կախվածության վտանգը։ Հանքանյութի արտահանումը կարող է կարճաժամկետ տնտեսական արդյունք ապահովել, սակայն չի փոխարինում վերամշակող արդյունաբերության զարգացմանը և բարձր ավելացված արժեք ունեցող արտադրության ստեղծմանը։
Առանձին խնդիր է Վայոց ձորի տնտեսությունը։ Ջերմուկն ու հարակից տարածքները զարգացնում են զբոսաշրջությունը, հյուրատները, խաղողի այգիներն ու փոքր տնտեսությունները։ Հանքի երկարաժամկետ ազդեցությունը այդ ոլորտների վրա նույնպես պետք է հաշվի առնել։ Եթե հանքարդյունաբերությունից ստացված եկամուտները ուղեկցվեն զբոսաշրջության կամ գյուղատնտեսության կորուստներով, ծրագրի ընդհանուր տնտեսական արդյունքը կարող է էապես տարբերվել կառավարության ներկայացրած թվերից։