Մահացածների կուտակային կենսաթոշակային միջոցները փոխանցվում են պետբյուջե․ ժառանգները հաճախ նույնիսկ տեղյակ չեն իրենց իրավունքների մասին

Մահացած քաղաքացիների կուտակային կենսաթոշակային հաշիվներում կուտակված գումարները կարող են փոխանցվել պետական բյուջե, քանի որ ժառանգները ժամանակին չեն դիմում Կենտրոնական դեպոզիտարիա և հաճախ նույնիսկ չգիտեն, որ իրենց հարազատը նման հաշիվ է ունեցել։ «Հետք»-ի ուսումնասիրությունը ցույց է տալիս՝ գործող կարգավորումները ժառանգների համար բավարար ծանուցման մեխանիզմ չեն նախատեսում։ Արդյունքում մարդը կարող է կորցնել մահացած հարազատի կուտակած միջոցները՝ առանց դրանց գոյության մասին տեղեկանալու։

Ըստ «Հետք»-ի հրապարակած տվյալների՝ Ֆինանսների նախարարությունը 2021 թվականին դատարան է ներկայացրել 119, 2022-ին՝ 319, 2025-ին՝ 87, իսկ 2026 թվականի հոկտեմբերի 8-ի դրությամբ՝ 128 հայց՝ մահացած քաղաքացիների կուտակային կենսաթոշակային ֆոնդերի փայերն անժառանգ ճանաչելու պահանջով։ 2023 և 2024 թվականներին նման հայցեր չեն ներկայացվել։ Ընդհանուր առմամբ խոսքը 653 դատական գործի մասին է։

Նույն հրապարակման համաձայն՝ վերջին հինգ տարում այդ գործերով պետական բյուջե է փոխանցվել ավելի քան 90,8 միլիոն դրամ։ Միայն 2026 թվականի սեպտեմբերի 23-ի դրությամբ փոխանցված գումարը կազմել է 25,1 միլիոն դրամ։ Այս թվերը վերաբերում են արդեն բյուջե փոխանցված միջոցներին և չեն արտացոլում մահացած քաղաքացիների հաշիվներում կուտակված ամբողջ գումարը։

Երեք տարի՝ առանց ժառանգներին տեղեկացնելու

«Կուտակային կենսաթոշակների մասին» օրենքի 57-րդ հոդվածի 7-րդ մասով՝ մահացած մասնակցի փայերը կարող են դատական կարգով անժառանգ ճանաչվել, եթե նա ժառանգ չունի, կամ մահվանից հետո երեք տարվա ընթացքում ժառանգներից ոչ մեկը Կենտրոնական դեպոզիտարիա չի դիմել՝ փայերն իր սեփականություն ընդունելու համար։ Դեպոզիտարիան այդ մասին տեղեկացնում է Ֆինանսների նախարարությանը, որն էլ կարող է դիմել դատարան։ Դատարանի որոշումից հետո փայերը մարվում են, իսկ գոյացած գումարը փոխանցվում է պետական բյուջե։

Օրենքը, սակայն, չի պարտավորեցնում որևէ մարմնի երեք տարվա ընթացքում փնտրել մահացածի ժառանգներին և տեղեկացնել նրանց կուտակային հաշվի գոյության մասին։ Նոտարը նույնպես պարտավոր չէ ժառանգության ձևակերպման ընթացքում ինքնուրույն պարզել՝ մահացածն ունեցել է կուտակային հաշիվ, թե ոչ։ Այսինքն՝ ժառանգը կարող է ձևակերպել հարազատի բնակարանի կամ այլ գույքի ժառանգությունը՝ չիմանալով, որ նրան է հասնում նաև կուտակային հաշվում առկա գումարը։

«Հետք»-ը ներկայացրել է այդպիսի դեպքերից մի քանիսը։ 2019 թվականի հոկտեմբերի 25-ին Վանաձորի մերձակա սարերում հրդեհաշիջման աշխատանքների ժամանակ զոհվել է 22-ամյա փրկարար Սամվել Դևելյանը։ Նրա ծնողները կուտակային կենսաթոշակային հաշվի մասին իմացել են միայն ժառանգության ձևակերպման ընթացքում։ Ընտանիքը ենթադրել է, որ գումարը կարող է ստանալ ցանկացած ժամանակ՝ չիմանալով օրենքով սահմանված երեք տարվա ժամկետի և դրանից հետո հնարավոր դատական գործընթացի մասին։

19-ամյա Լյոնիկ Հերքոյանը մահացել է մոտոցիկլետով վթարի հետևանքով։ Նա պաշտոնապես աշխատել է և ունեցել կուտակային հաշիվ, սակայն հարազատները դրա մասին տեղեկություն չեն ունեցել։ Երեք տարին լրանալուց հետո Կենտրոնական դեպոզիտարիան այդ մասին հայտնել է Ֆինանսների նախարարությանը, որն էլ դիմել է դատարան՝ մահացածի փայերն անժառանգ ճանաչելու պահանջով։

Դատարանը կարող է մերժել նախարարության հայցը

«Հետք»-ի հրապարակման մեջ ներկայացված է նաև Լուսինե Սարգսյանի դեպքը։ Ազատան գյուղի բնակչուհին մահացել էր 2017 թվականին՝ 42 տարեկանում։ Նա աշխատել էր գյուղի դպրոցում՝ որպես հավաքարար։ 2020 թվականին Կենտրոնական դեպոզիտարիան տեղեկացրել էր Ֆինանսների նախարարությանը, իսկ 2021 թվականի հունիսի 2-ին նախարարությունը դատարան էր դիմել՝ նրա կուտակային հաշվի փայերն անժառանգ ճանաչելու պահանջով։

Դատական քննության ընթացքում ներկայացել էր մահացածի որդին՝ Գևորգ Սարգսյանը, և հայտնել, որ մայրը ժառանգներ ունի՝ ամուսին և յոթ երեխա։ Ընտանիքը նոտարի չէր դիմել, քանի որ կուտակային հաշվի մասին տեղյակ չէր եղել։ Միաժամանակ հարազատները փաստացի տիրապետել և տնօրինել էին մահացածի գույքը, հոգացել թաղման ծախսերը և վճարել նրա պարտքերը։ Դատարանը գործը թողել էր առանց քննության՝ իրավունքի վերաբերյալ վեճի առկայության պատճառով։ Ընտանիքը հետագայում «Հետքին» հայտնել էր, որ արտերկիր մեկնելու և գործընթացը չավարտելու պատճառով այդպես էլ չի ստացել գումարը։

Հրապարակման համաձայն՝ Երևանի առաջին ատյանի դատարանի դատավոր Նելլի Հարությունյանը Ֆինանսների նախարարության նմանատիպ հայցերով իր վարույթում ունեցած ինը գործից վեցով մերժել է նախարարության պահանջը, երեքը դեռ քննվում էին։ Դատավորի մոտեցմամբ՝ միայն այն հանգամանքը, որ երեք տարվա ընթացքում ժառանգը չի դիմել Դեպոզիտարիա, բավարար չէ փայերն անժառանգ ճանաչելու համար։ Պետք է նաև պարզել՝ մահացածն ընդհանրապես ժառանգներ ունի՞, թե՞ ոչ։ Ժառանգի դիմումի բացակայությունն ինքնին չի ապացուցում ժառանգների բացակայությունը։

Այս մոտեցումը ցույց է տալիս, որ դատարանի առաջ դրված չէ միայն օրենքով սահմանված ժամկետի լրանալու փաստը։ Պետք է պարզվի նաև՝ արդյոք մահացածի ժառանգները գոյություն ունեն, և արդյոք նրանք տեղյակ են եղել իրենց հասանելիք միջոցների մասին։ Սակայն հատուկ վարույթի կարգով քննվող գործերում ժառանգները կարող են ընդհանրապես չմասնակցել դատավարությանը և իրենց իրավունքները պաշտպանելու հնարավորություն չունենալ։

Փաստաբան Հայկազ Գալստյանը «Հետքի» հետ զրույցում նշել է, որ պետությունը պետք է մեխանիզմներ ստեղծի ժառանգներին հայտնաբերելու և նրանց տեղեկացնելու համար։ Նրա առաջարկներից մեկն այն է, որ Ֆինանսների նախարարությունը նախապես հրապարակի այն մահացած քաղաքացիների անունները, որոնց կուտակային փայերն անժառանգ ճանաչելու պահանջով պատրաստվում է դիմել դատարան։ Նա առաջարկում է նաև կուտակային համակարգում լրացուցիչ կապի տվյալներ հավաքել, որպեսզի հնարավոր լինի մահացած մասնակցի ժառանգներին տեղեկացնել հաշվի գոյության մասին։

Գալստյանը խնդրահարույց է համարում նաև ժառանգական զանգվածի մեջ մտնող առանձին գույքի անժառանգ ճանաչելու հնարավորությունը։ Քաղաքացիական օրենսդրության տրամաբանությամբ՝ ժառանգության ընդունումը վերաբերում է ժառանգական ամբողջ զանգվածին։ Մահացածի բնակարանի փաստացի տիրապետումը և դրա պահպանմանն ուղղված գործողությունները կարող են նշանակել, որ ժառանգն ընդունել է նաև մյուս գույքը, այդ թվում՝ կուտակային հաշվի փայերը։ Իրավաբանը նաև նշել է, որ դատական գործին չմասնակցած անձը կարող է դատական ակտի մասին տեղեկանալու պահից երեք ամսվա ընթացքում այն բողոքարկել Վերաքննիչ դատարան՝ օրենքով սահմանված ընդհանուր ժամկետների պահպանմամբ։

Գործող կարգը փաստացի ամբողջ պատասխանատվությունը դնում է ժառանգի վրա՝ նա պետք է իմանա մահացածի կուտակային հաշվի մասին, հասցնի երեք տարվա ընթացքում դիմել Դեպոզիտարիա և հետևի հնարավոր դատական գործընթացին։ Պետական մարմինները, մինչդեռ, կարող են առանց ժառանգներին նախապես տեղեկացնելու նախաձեռնել այնպիսի գործընթաց, որի ավարտին նրանց հասանելիք գումարը կփոխանցվի բյուջե։

«Հետք»-ի հրապարակած տվյալները ցույց են տալիս, որ խոսքը մեկ-երկու պատահական դեպքի մասին չէ։ Հարյուրավոր հայցերն ու բյուջե փոխանցված տասնյակ միլիոնավոր դրամները վկայում են գործող ընթացակարգի հետևանքների մասին։ Օրենսդրությունը պետք է երաշխավորի, որ ժառանգները նախապես տեղեկանան մահացածի կուտակային հաշվի գոյության և իրենց իրավունքների մասին։ Առանց այդպիսի ծանուցման՝ երեք տարվա ժամկետը կարող է ավարտվել՝ մարդկանց զրկելով իրենց հասանելիք միջոցներն ստանալու հնարավորությունից։