Հակոբ Արշակյանի և Հայկ Ցիրունյանի հակակոռուպցիոն ամնեզիան
Վերջին տարիների հայկական քաղաքականության մեջ ի հայտ է եկել մի զարմանալի երևույթ։ Որքան ավելի բարձրաձայն են իշխանության ներկայացուցիչները խոսում թափանցիկության, հաշվետվողականության և կոռուպցիայի դեմ անզիջում պայքարի մասին, այնքան ավելի հաճախ պարզվում է, որ հենց նրանց մոտ են խնդիրներ առաջանում թափանցիկության, հաշվետվողականության և այն կանոնների պահպանման հարցում, որոնք իրենք են բոլորի համար պարտադիր հայտարարել։ Ընդ որում՝ հասարակությանը ամեն անգամ ներկայացվում է նույն բացատրությունը։ Ոչ թե չարամտություն, ոչ թե տեղեկատվությունը թաքցնելու փորձ, ոչ թե օրենքի նկատմամբ անտեսում, այլ ընդամենը տեխնիկական սխալ, ցավալի անճշտություն, թյուրիմացություն կամ մոռացկոտություն։ Այնքան ցավալի և այնքան պատահական, որ ինչ-որ տարօրինակ զուգադիպությամբ գրեթե միշտ վերաբերում է հենց այն տեղեկություններին, որոնք կարող են հասարակության մոտ հարցեր առաջացնել։
Այս տարօրինակ օրինաչափության հերթական ապացույցը դարձան Ազգային ժողովի նախկին փոխնախագահ Հակոբ Արշակյանի և «Քաղաքացիական պայմանագիր» խմբակցության պատգամավոր Հայկ Ցիրունյանի հայտարարագրերը։ Պատմությունը, առաջին հայացքից, կարող է թվալ աննշան։ Խոսքը ո՛չ կանխիկ գումարներով լի ճամպրուկների, ո՛չ օվկիանոսի ափին գտնվող շքեղ առանձնատների և ո՛չ էլ օֆշորային գոտիներում պահվող հաշիվների մասին է։ Սակայն խնդիրը բնավ էլ ունեցվածքի չափերի կամ հնարավոր խախտման մասշտաբների մեջ չէ։ Խնդիրը հայտարարագրման ինստիտուտի նկատմամբ վերաբերմունքի մեջ է, որը 2018 թվականից հետո իշխանությունը հասարակությանը ներկայացրեց որպես նոր քաղաքական մշակույթի հիմնասյուներից մեկը։
Սկսենք Հակոբ Արշակյանից։ Նախկին նախարարը, Ազգային ժողովի նախկին փոխնախագահը, իշխող թիմի առավել տեսանելի ներկայացուցիչներից մեկը մի քանի տարի շարունակ իր հայտարարագրերում չի նշել, որ հանդիսանում է «Ռեալ էլեքշնս» ժողովրդավարության աջակցության հասարակական կազմակերպության ղեկավար։ Մինչդեռ օրենքը հստակ և միանշանակ պահանջում է պաշտոնատար անձի կողմից հայտարարագրել իր մասնակցությունը ոչ առևտրային կազմակերպությունների ղեկավար մարմիններում։ Ավելին՝ այստեղ առաջանում է մեկ այլ հարց, որը շատ ավելի լուրջ է թվում, քան պարզապես հայտարարագրում տեղեկությունը չներառելու փաստը։ Գործող օրենսդրության տրամաբանությամբ՝ պատգամավորը, առավել ևս՝ Ազգային ժողովի նախագահի տեղակալը, չի կարող համատեղել իր կարգավիճակը նման պաշտոն զբաղեցնելու հետ։ Հետևաբար, խոսքը արդեն ոչ միայն հայտարարագրի բաց թողնված տողի, այլև զբաղեցրած պաշտոնի՝ օրենքի պահանջներին համապատասխանության մասին է։
Արշակյանը տեղեկության բացակայությունը բացատրեց բացառապես տեխնիկական պատճառներով։ Ավելին՝ նա հայտարարեց, որ կազմակերպությունը փաստացի գործունեություն չի իրականացրել։ Սակայն փաստերը վկայում են այլ բանի մասին։ Համաձայն 2016 թվականին Վանաձոր և Գյումրի քաղաքների ավագանու ընտրությունների դիտորդական զեկույցների՝ այդ կազմակերպության ներկայացուցիչները ներկա են եղել ընտրական տեղամասերում։ Եվ այստեղ միանգամայն բնական հարց է առաջանում․ եթե կազմակերպությունը ընտրություններին դիտորդներ է ուղարկել, ապա ի՞նչ հիմքով կարելի է պնդել, որ այն երբեք չի գործել։ Իսկ եթե գործունեություն, այնուամենայնիվ, իրականացվել է, ապա ինչո՞ւ դրա մասին տեղեկությունը տեղ չի գտել իշխանության բարձրաստիճան ներկայացուցչի հայտարարագրերում։
Ոչ պակաս ուշագրավ է նաև Հայկ Ցիրունյանի պատմությունը։ Իր հայտարարագրում պատգամավորը մանրամասն նշել է գույքը, եկամուտներն ու ծախսերը, սակայն ինչ-որ պատճառով անհրաժեշտ չի համարել հայտնել իրեն պատկանող «Մատտերսոն հոմ» ընկերության բաժնետոմսերի 50 տոկոսի մասին։ Հատկանշական է, որ ընկերության մյուս համասեփականատերը՝ Էկոնոմիկայի նախկին փոխնախարար Արշակ Ասլանյանը, իր բաժնեմասը հայտարարագրել է։ Ստացվում է բավական տարօրինակ պատկեր․ մի սեփականատեր գիտի իր պարտականության մասին, իսկ մյուսը՝ ինչ-որ պատճառով՝ ոչ։
Պատգամավորի բացատրությունը կրկին հիշեցնում է տեխնիկական մոռացկոտության երևույթի մասին։ Ցիրունյանի խոսքով՝ ընկերության գործունեությունը ժամանակավորապես դադարեցված է եղել, իսկ բաժնեմասը հայտարարագրելու անհրաժեշտության մասին տեղեկությունը նրա համար անակնկալ է եղել։ Սակայն եթե առաջնորդվենք նման տրամաբանությամբ, ապա վաղը ցանկացած պաշտոնյա կարող է չնշել իր գույքը, բանկային հաշիվները կամ կորպորատիվ իրավունքները միայն այն պատճառով, որ դրանք ժամանակավորապես չեն օգտագործվում կամ եկամուտ չեն ապահովում։ Մինչդեռ օրենքը պահանջում է հայտարարագրել ոչ թե ակտիվի ակտիվությունը, այլ դրա գոյության փաստը։ Հենց դրա համար էլ ստեղծվել է վերահսկողության այդ մեխանիզմը, որը հասարակությանը հնարավորություն է տալիս ամբողջական պատկերացում կազմել պետական իշխանությամբ օժտված անձանց գույքային շահերի մասին։
Ամենահետաքրքիրն այն է, որ այս երկու դեպքերը միավորում է ոչ միայն դրանցում ներգրավված անձանց պատկանելիությունը իշխող կուսակցությանը։ Դրանք միավորում է նաև բացատրությունների ընդհանուր ոճը։ Մեկը խոսում է տեխնիկական սխալի մասին, մյուսը՝ ոչ բավարար տեղեկացվածության։
Արդեն շատ են տեխնիկական սխալները այն իշխանության համար, որը խոստանում էր սկսել նոր քաղաքական դարաշրջան։ Եվ չափազանց քիչ են համոզիչ բացատրությունները այն հասարակության համար, որին այդ դարաշրջանն էին խոստացել։