Կոռուպցիայի դեմ պայքարը՝ ընտրյալների համար. ի՞նչ է կատարվում Փաշինյանի հարազատների հայտարարագրերի շուրջ
Հաճախ երկրի հակակոռուպցիոն համակարգի իրական վիճակի մասին առավել խոսուն կերպով վկայում են ոչ թե պաշտոնյաների բարձրագոչ հայտարարությունները կամ «կոռուպցիայի դեմ անզիջում պայքարի» մասին հանդիսավոր հաշվետվությունները, այլ այն կոնկրետ գործերը, որոնք տարիներ շարունակ շրջում են տարբեր աշխատասենյակներով՝ այդպես էլ չհասնելով իրենց տրամաբանական հանգուցալուծմանը։ Վարչապետ Նիկոլ Փաշինյանի հարազատների հայտարարագրերի հետ կապված պատմությունն էլ հենց այդպիսի դեպք է․ այն ցուցադրական է ոչ այնքան արձանագրված խախտումների բովանդակությամբ, որքան այդ խախտումների նկատմամբ պետական ինստիտուտների արձագանքով։
Ինչպես հետևում է «Հետք»-ի հրապարակումներից, Կոռուպցիայի կանխարգելման հանձնաժողովը (ԿԿՀ) երկար ամիսներ ուսումնասիրել է «Քաղաքացիական պայմանագիր» խմբակցության պատգամավոր Հրաչյա Հակոբյանի՝ վարչապետի աներձագի, ինչպես նաև նրա մոր՝ Կիմա Մկրտչյանի, որը կառավարության ղեկավարի զոքանչն է, հայտարարագրերը։ Խոսքը վերաբերում է այն հանգամանքին, որ 2019–2021 թվականների հայտարարագրերում չեն արտացոլվել «Դարեսկիզբ» եւ «Նիկան հրատարակչություն» ՍՊԸ-ներում ունեցած բաժնեմասերը։ Ավելին, նմանատիպ հարցեր են առաջացել նաև նախկին պատգամավոր, վարչապետի մտերիմ ընկեր Հայկ Գևորգյանի վերաբերյալ, որը, ըստ հետաքննության տվյալների, նույնպես այդ կառույցներում իրեն պատկանող բաժնեմասերի մասին թերի տեղեկություններ է ներկայացրել։
Առաջին հայացքից իրավիճակը կարող է տեխնիկական բնույթ ունենալ։ Մարդը սխալվել է, որևէ տող չի լրացրել, անճշտություն է թույլ տվել։ Սակայն հայկական օրենսդրությունը հայտարարագրերը բնավ չի դիտարկում որպես ձևականություն։ Օրենքն ուղղակիորեն նախատեսում է վարչական պատասխանատվություն՝ թերի տվյալներ ներկայացնելու համար, և նախազգուշացնում է քրեական հետապնդման հնարավորության մասին այն դեպքերում, երբ առկա են գույքը թաքցնելու կամ ակնհայտ կեղծ տվյալներ ներկայացնելու հատկանիշներ։ Այլ կերպ ասած՝ խոսքը ոչ թե բյուրոկրատական վրիպման, այլ հանրային պաշտոն զբաղեցնող անձանց եկամուտների և ակտիվների վերահսկման համակարգի առանցքային տարրերից մեկի մասին է։
Առավել տարօրինակ է թվում հենց Կոռուպցիայի կանխարգելման հանձնաժողովի վարքագիծը։ Լրագրողների առաջին հրապարակումը լույս է տեսել դեռևս 2022 թվականի գարնանը։ Այդ ժամանակից անցել է շուրջ յոթ ամիս, սակայն հանրությունը չի տեսել ոչ վերջնական եզրակացություններ, ոչ որոշումներ, ոչ էլ այսքան ձգձգված գործընթացի պատճառների հստակ ու հասկանալի բացատրություն։ Բնական հարց է ծագում․ եթե խոսքը վերաբերեր ոչ թե վարչապետի հարազատներին, այլ ընդդիմության ներկայացուցիչներին կամ նախկին իշխանությունների պաշտոնյաներին, արդյո՞ք մենք նույնքան դանդաղ ընթացք կտեսնեինք։
Հատկապես ուշագրավ է Կիմա Մկրտչյանի՝ 2021 թվականի հայտարարագրի պատմությունը։ Ըստ հրապարակված տեղեկությունների՝ այն ընդհանրապես չի ներկայացվել օրենքով սահմանված ժամկետում։ Ավելին, հայտարարագիրը ներկայացվել է միայն այն բանից հետո, երբ լրագրողական հրապարակումը հանրային ուշադրություն է հրավիրել խնդրի վրա, և հանձնաժողովն ուղարկել է համապատասխան ծանուցում։ Ստացվում է տհաճ տպավորություն, թե վերահսկող մարմինը սկսել է կատարել իր անմիջական պարտականությունները միայն այն բանից հետո, երբ այդ մասին գրել է մամուլը։ Մինչդեռ օրենքը ԿԿՀ-ին պարտավորեցնում է ինքնուրույն վերահսկել հայտարարագրերի ներկայացման ժամկետների պահպանումը և կիրառել օրենքով նախատեսված ազդեցության միջոցները՝ առանց լրագրողների լրացուցիչ հիշեցումների։
Պակաս ուշագրավ չէ նաև մեկ այլ հանգամանք։ Նույնիսկ հայտարարագիրը ներկայացնելուց հետո նշված ընկերություններում ունեցած բաժնեմասերի վերաբերյալ տեղեկությունները կրկին չեն արտացոլվել։ Այսինքն՝ խոսքը արդեն ոչ թե մեկ առանձին դրվագի, այլ կրկնվող անհամապատասխանության մասին է, որը պահանջում է առավելագույնս մանրակրկիտ իրավական գնահատական։ Հենց նման դեպքերի համար է օրենսդիրը նախատեսել նյութերը դատախազություն փոխանցելու մեխանիզմը, եթե ի հայտ են գալիս հայտարարագրման ենթակա տվյալները թաքցնելու կամ կեղծ տեղեկություններ ներկայացնելու հատկանիշներ։
Սակայն առայժմ ստեղծվում է այնպիսի տպավորություն, որ հանձնաժողովը նախընտրում է անվերջ ճշտումների, հարցումների և բացատրություններ ստանալու գործընթացը։ Ձևական առումով ամեն ինչ անթերի է թվում․ պետական մարմիններին հարցումներ են ուղարկվում, ուսումնասիրվում են էլեկտրոնային տվյալների բազաները, պահանջվում են լրացուցիչ նյութեր։ Սակայն արդյունքը մնում է նույնը․ հասարակությունը չի ստանում գլխավոր հարցի պատասխանը՝ խախտվե՞լ են արդյոք օրենքի պահանջները, և պատասխանատվությո՞ւն են կրելու մեղավորները։
Առանձին ուշադրության է արժանի նաև Հայկ Գևորգյանի հետ կապված իրավիճակը։ Առկա տվյալների համաձայն՝ արժեթղթերին և ներդրումներին վերաբերող հայտարարագրի բաժնում նա չի նշել իրեն պատկանող 20-ական տոկոս բաժնեմասերը երկու ընկերություններում։ Ընդ որում, շահերի բախման մասին հայտարարագրի բաժնում այդ ընկերություններից մեկում ունեցած բաժնեմասի մասին հիշատակում, այնուամենայնիվ, եղել է։ Նման կառուցվածքը, մեղմ ասած, տարօրինակ է թվում։ Եթե այդ տեղեկությունը հայտնի էր հենց հայտարարատուին և արտացոլված էր փաստաթղթի մի բաժնում, ապա ինչո՞ւ այն բացակայում էր մյուս բաժնում, որտեղ պարտադիր պետք է նշված լիներ։
Ավելի տարօրինակ է թվում վարչական իրավախախտման վերաբերյալ արձանագրություն կազմելու որոշումը միայն 2021 թվականի՝ լիազորությունների դադարեցման հայտարարագրի մասով, այն դեպքում, երբ, ըստ հրապարակված տվյալների, նույնատիպ հարցեր կան նաև 2019 և 2020 թվականների հայտարարագրերի առնչությամբ։ Հանձնաժողովը չի բացատրում նման ընտրողականության պատճառները։ Չեն հրապարակվում նաև վարույթի մանրամասները։ Պաշտոնական հարթակներում բացակայում են այնպիսի որոշումներ, որոնք հասարակությանը հնարավորություն կտային հասկանալու վերահսկող մարմնի գործողությունների տրամաբանությունը։
Արդյունքում ձևավորվում է մի պատկեր, որը դժվար է համադրել վերջին տարիների քաղաքական հռետորաբանության հետ։ Թափանցիկության և կոռուպցիայի դեմ անզիջում պայքարի կարգախոսներով իշխանության եկած ուժը հայտնվել է մի իրավիճակում, երբ հարցեր են ծագում արդեն իր ամենամոտ շրջապատի հայտարարագրերի վերաբերյալ։ Իսկ պետական մարմինը, որը կոչված է ապահովելու օրենքի առաջ բոլորի հավասարությունը, զարմանալի զգուշավորություն և դանդաղկոտություն է ցուցաբերում հենց այն ժամանակ, երբ խոսքը վերաբերում է պետության առաջին դեմքի հարազատներին և ընկերներին։
Իհարկե, վերջնական եզրակացություններ պետք է անեն իրավասու մարմինները, ոչ թե լրագրողները կամ հրապարակախոսները։ Սակայն այս պատմությունից առայժմ դժվար է այլ հետևություն անել։