Հայաստանի դեղագործական շուկան․ մեծ փողեր, նեղ շրջան եվ պետական վերահսկողության ձախողումները
Դեղագործությունը սովորական բիզնես չէ։ Այստեղ շրջանառվում են մեծ գումարներ, սակայն վաճառվող ապրանքը ուղղակիորեն կապված է մարդու առողջության և կյանքի հետ։ Դեղամիջոց գնելիս մարդը վճարում է ոչ միայն իր գումարը․ նա վստահում է, որ փաթեթի ներսում հենց այն դեղն է, որը նշված է պիտակին, որ այն համապատասխանում է սահմանված պահանջներին և չի վտանգի իր առողջությունը։
Հետևաբար դեղագործական շուկայի նկատմամբ պետական վերահսկողությունը զուտ տնտեսական կարգավորման խնդիր չէ։ Այն առողջապահական և հանրային անվտանգության կարևորագույն բաղադրիչներից է։
Հայաստանի դեղագործական շուկայի վերաբերյալ վերջին տարիների տվյալները, սակայն, մի շարք լուրջ հարցեր են առաջադրում։ Հակամենաշնորհային մարմնի ուսումնասիրությունները, պետական տվյալներն ու լրագրողական հետաքննությունները վկայում են շուկայի բարձր կենտրոնացվածության, խոշոր խաղացողների գործունեության վերաբերյալ տարիներ շարունակվող հակամենաշնորհային վարույթների, դեղագործական բիզնեսի և պետական համակարգի ներկայացուցիչների միջև առանձին կապերի, չգրանցված դեղերի վաճառքի և դեղերի որակի վերաբերյալ ահազանգերի մասին։
Այս ամենին զուգահեռ՝ վերահսկողության համակարգը հաճախ խախտումը արձանագրում է այն ժամանակ, երբ այն արդեն հասել է սպառողին։
Երեք ընկերություն՝ դեղերի ներմուծման ավելի քան կեսի հետևում
Տնտեսական մրցակցության պաշտպանության հանձնաժողովի ուսումնասիրության համաձայն, 2019 թվականին Հայաստանում դեղերի ամբողջ ներմուծման 60,3 տոկոսը բաժին էր ընկնում ընդամենը երեք խոշոր ներմուծողների՝ «Վագա Ֆարմ», «Ալֆա Ֆարմ Իմպորտ» և «Նատալի Ֆարմ» ընկերություններին։ Առանձին ապրանքային խմբերում շուկայի կենտրոնացվածությունն ավելի բարձր էր։
Գերիշխող դիրքն ինքնին օրենքի խախտում չէ։ Սակայն երբ շուկայի ավելի քան 60 տոկոսը կենտրոնացած է երեք ընկերության ձեռքում, այդ հանգամանքը դժվար է անտեսել, հատկապես այն դեպքում, երբ նույն շուկայում տարբեր տարիներին արձանագրվել են հակամենաշնորհային խախտումների վերաբերյալ փաստագրված դեպքեր։
«Նատալի Ֆարմ»-ի պատմությունն այս առումով ուշագրավ է։ 2009–2010 թվականներին հակամենաշնորհային մարմինը ընկերության կողմից «Սզնի» մրցակցի նկատմամբ գերիշխող դիրքի չարաշահում էր արձանագրել։ Hetq-ի հրապարակման համաձայն, ընկերության գնային քաղաքականությունը կարող էր հանգեցնել մրցակցի՝ շուկայից դուրս մղվելուն։ «Նատալի Ֆարմ»-ը տուգանվել էր 20 մլն դրամով։
2012 թվականին ընկերությունը կրկին հայտնվել էր հակամենաշնորհային մարմնի ուշադրության կենտրոնում և պետական գնումների ոլորտում իրականացված գործողությունների համար տուգանվել 50 մլն դրամով։
Մեկ այլ ուշագրավ դրվագ վերաբերում էր ցեֆտրիաքսոնին։ Այն բանից հետո, երբ պետական մրցույթը շահել էր մրցակից ընկերությունը, «Նատալի Ֆարմ»-ը հիվանդանոցին առաջարկել էր նույն դեղամիջոցը տրամադրել անվճար։
Այս դեպքերը տարբեր տարիների են վերաբերում, սակայն դրանց համադրությունը ցույց է տալիս, որ դեղագործական շուկայում մրցակցային միջավայրի խնդիրները մեկ դեպքով չեն սահմանափակվում։ Իսկ մրցակցության սահմանափակման պայմաններում սահմանափակվում է նաև սպառողի ընտրությունը։ Դեղատան վաճառասեղանի առջև կանգնած հիվանդի համար սա արդեն ոչ թե տնտեսական տեսության, այլ շատ կոնկրետ ընտրության հարց է։
Դեղագործական բիզնեսի և պետական համակարգի հատվող շահերը
Խնդրի մյուս կողմը դեղագործական բիզնեսի և պետական առողջապահական համակարգի փոխհարաբերություններն են։
2020 թվականին Hetq-ը հետաքննություն էր հրապարակել «Արմֆարմացիա» ընկերության վերաբերյալ, որը նախկինում ղեկավարել էր այն ժամանակ առողջապահության փոխնախարար Անահիտ Ավանեսյանը։ Ըստ հրապարակման՝ ընկերությունում ղեկավար պաշտոններ էին զբաղեցրել նաև նրա ամուսինն ու մայրը։
Հետաքննության համաձայն՝ 2017–2020 թվականներին «Արմֆարմացիան» 44 պետական կառույցների հետ կնքել էր 240 պայմանագիր՝ ընդհանուր շուրջ 606,7 մլն դրամի արժեքով։ Այդ պայմանագրերի մի մասը կնքվել էր արդեն Ավանեսյանի՝ փոխնախարար նշանակվելուց հետո։
Ավանեսյանը հերքել էր, որ ինքը կամ ամուսինը ընկերությունում մասնաբաժին ունեն, և հայտարարել էր, որ «Արմֆարմացիայում» իր նախկին աշխատանքը կապ չունի պետական համակարգում իր հետագա գործունեության հետ։ Հետևաբար այս հրապարակումն ինքնին կոռուպցիոն խախտման ապացույց չէ։
Սակայն նման հանգամանքները չեն կարող դուրս մնալ հանրային ուշադրությունից։ Երբ մասնավոր դեղագործական ոլորտում նախկինում աշխատած անձը հետագայում զբաղեցնում է նույն շուկան կարգավորող պետական պաշտոն, իսկ պետությունը միաժամանակ հանդես է գալիս որպես այդ ոլորտի խոշոր պատվիրատու, շահերի բախման կանխարգելումն առանձնահատուկ նշանակություն է ստանում։
Այսպիսի իրավիճակներում առանցքային են կապերի թափանցիկությունը, որոշումների հրապարակայնությունը և մասնավոր ու պետական շահերի հստակ տարանջատումը։
Չգրանցված դեղերը՝ դեղատան վաճառասեղանին
Խնդրի առավել մտահոգիչ դրսևորումներից մեկն այն է, որ չգրանցված դեղամիջոցը կարող է հասնել սովորական գնորդին։
2025 թվականին Hetq-ի լրագրողները Հայաստանի դեղատներից ձեռք էին բերել երկրում չգրանցված 13 դեղամիջոց։ Դրանց թվում էին Ozempic-ը, Tegretol-ը, Forxiga-ն և այլ դեղեր։ Մի շարք դեպքերում փաթեթների վրա առկա էին ակցիզային դրոշմանիշներ, իսկ դեղերի մեծ մասի համար գնորդներին տրամադրվել էին ՀԴՄ կտրոններ։
Այս փաստը կարևոր է խնդրի իրական մասշտաբը հասկանալու համար։ Խոսքը միայն այն ապրանքների մասին չէ, որոնք սպառողին են հասնում բացահայտ ապօրինի ճանապարհներով։ Չգրանցված դեղամիջոցներ հայտնաբերվում են նաև սովորական մանրածախ առևտրի ցանցում։
Դեղի պետական գրանցումը ձևական պահանջ չէ։ Այն վերահսկողության մեխանիզմ է, որի միջոցով գնահատվում են դեղամիջոցի որակը, ծագումը, անվտանգությունը և շրջանառության պայմանները։ Երբ դեղը հայտնվում է այդ համակարգից դուրս, հիվանդի համար պետական երաշխիքները զգալիորեն նվազում են։
Հիվանդը դեղատուն չի մտնում որպես դեղագործական շուկայի մասնագետ։ Նա գալիս է բուժվելու և ենթադրում է, որ այն ստուգումները, որոնք ինքը չի կարող իրականացնել, արդեն իրականացրել է պետությունը։
Միլիարդների տուգանքներ, բայց նույն խախտումները
Հայաստանի վերահսկող մարմինները դեղերի շրջանառության ոլորտում պարբերաբար խախտումներ են հայտնաբերում։ 2023 թվականին տեսչական մարմինը հայտնել էր 463,29 մլն դրամի տուգանքների մասին։ Խախտումների զգալի մասը կապված էր չգրանցված կամ ապօրինի ներմուծված դեղերի հետ։
2024 թվականին, Factor.am-ի տվյալներով, տուգանքների ընդհանուր գումարը հասել էր մոտ 3 մլրդ դրամի, որից շուրջ 2,9 մլրդ դրամը վերաբերում էր չգրանցված դեղերի կամ օրենսդրության խախտմամբ ներմուծված դեղամիջոցների վաճառքին։
Այս թվերը խոսում են հայտնաբերված խախտումների զգալի ծավալի մասին։ Բայց տուգանքը ինքնին դեռ չի նշանակում, որ խնդիրը լուծված է։ Եթե նույն բնույթի խախտումները հետագայում կրկին հայտնաբերվում են, նշանակում է՝ պատժամիջոցը չի վերացնում դրանց առաջացման կամ կրկնության պայմանները։
2026 թվականին Hetq-ը գրել էր ինտերնետի միջոցով չգրանցված դեղերի վաճառքի վերաբերյալ բազմաթիվ ահազանգերի մասին և անդրադարձել վերահսկող մարմնի լիազորությունների սահմանափակումներին։ Մեկ այլ Hetq-ի հրապարակում անդրադարձել էր չգրանցված դեղերի շուկային և այդ ապրանքների երկիր ներթափանցման ուղիները փակելու պետական համակարգի դժվարություններին։
Այսպիսով, նույն խնդիրը տարբեր ձևերով շարունակում է վերադառնալ օրակարգ։ Պետությունը հայտնաբերում է խախտումը, արձանագրում, տուգանում, սակայն չգրանցված դեղերի շրջանառության մասին նոր ահազանգերը չեն դադարում։
Դեղերի անվտանգությունը՝ վերահսկողությունից դուրս
Առանձին և առավել զգայուն խնդիր է դեղերի որակը։ Այստեղ խոսքը պարզապես վարչական խախտման մասին չէ։ Անորակ կամ սահմանված պահանջներին չհամապատասխանող դեղամիջոցի հետևանքը կարող է անմիջականորեն անդրադառնալ մարդու առողջության վրա։
2025 թվականին Hetq-ը հաղորդել էր միջազգային ուսումնասիրության մասին, որի շրջանակում ստուգված 189 դեղերի նմուշների 20 տոկոսը չէր համապատասխանել որակի պահանջներին։ 2023 թվականին Հայաստան էին ներմուծվել Doxobyra և CTX-GLS դեղամիջոցներ՝ յուրաքանչյուրից 400 միավոր։
2025 թվականի նոյեմբերին Առողջապահության նախարարությունը Hetq-ին հայտնել էր, որ միջազգային կազմակերպություններից կամ օտարերկրյա կարգավորող մարմիններից այդ դեղերի վերաբերյալ հավաստի բացասական տվյալներ չէր ստացել և այդ պատճառով համապատասխան քայլեր չէր ձեռնարկել։ Միևնույն ժամանակ լրագրողները պնդում էին, որ ուսումնասիրության արդյունքները հրապարակումից առաջ փոխանցել էին նախարարությանը։
Միջազգային ուսումնասիրությունը կամ լրագրողական հետաքննությունը, բնականաբար, չեն կարող փոխարինել ազգային փորձագիտական ստուգմանը։ Բայց եթե պետական մարմինը ստանում է հնարավոր խնդրի մասին տեղեկություն, վերահսկողության համակարգի արդյունավետությունը որոշվում է նաև նրանով, թե որքան արագ, թափանցիկ և հիմնավոր է իրականացվում հետագա ստուգումը։
Դեղերի շրջանառության խնդիրը, սակայն, չի ավարտվում դեղատնային ցանցում։
2026 թվականի սեպտեմբերին Hetq-ը հաղորդել էր հայկական էսթետիկ կլինիկաներում բոտուլինային տոքսին պարունակող չգրանցված դեղամիջոցների օգտագործման մասին։ Հրապարակման համաձայն՝ այս կատեգորիայում պաշտոնապես գրանցված է ընդամենը երեք դեղամիջոց, մինչդեռ բժշկական պրակտիկայում օգտագործվում էին նաև այլ միջոցներ։
Այսպիսով, հարցը վերաբերում է ոչ միայն դեղատան վաճառասեղանին։ Այն հասնում է նաև բժշկական հաստատություններ, որտեղ հիվանդը կամ հաճախորդը առավել ևս չի կարող ինքնուրույն պարզել՝ օգտագործվող դեղամիջոցը գրանցվա՞ծ է, ենթարկվո՞ւմ է անհրաժեշտ վերահսկողության և համապատասխանո՞ւմ է սահմանված պահանջներին։
Պետական անարդյունավետ վերահսկողությունը
Փաստերը միմյանց կողքի դնելու դեպքում պատկերը բավական հստակ է։
Շուկայի զգալի մասը կենտրոնացած է սահմանափակ թվով խոշոր ներմուծողների ձեռքում։ Խոշոր խաղացողների գործունեության վերաբերյալ տարիներ շարունակ արձանագրվել են հակամենաշնորհային վարույթներ։ Դեղագործական բիզնեսի և պետական համակարգի միջև առանձին դեպքերում ի հայտ են եկել մասնագիտական ու ընտանեկան կապեր, որոնք պահանջում են շահերի բախման նկատմամբ խիստ վերահսկողություն։ Չգրանցված դեղեր հայտնաբերվում են սովորական դեղատներում, դրանց վաճառքի համար սահմանվող տուգանքները հասնում են միլիարդավոր դրամների, իսկ նոր ահազանգերն ու խախտումների դեպքերը շարունակում են հայտնվել հանրային օրակարգում։
Այս ամբողջ շղթայի ամենախնդրահարույց հանգույցը վերահսկողության արդյունավետությունն է։ Պետական համակարգը կարողանում է հայտնաբերել արդեն տեղի ունեցած խախտումները, սակայն դրանց կրկնությունը ցույց է տալիս, որ կանխարգելման մեխանիզմները բավարար արդյունավետությամբ չեն աշխատում։
Միլիարդավոր դրամների տուգանքները չեն վերացրել չգրանցված դեղերի շրջանառությունը, շուկայի երկարամյա կենտրոնացվածությունը չի վերացել, իսկ նոր խախտումների դեպքերը շարունակում են բացահայտվել։ Երբ վերահսկողությունը չի կարողանում հուսալիորեն փակել ապօրինի շրջանառության ճանապարհը, դրա հետևանքը կրում է ամենախոցելի կողմը՝ հիվանդը։ Խախտողը կարող է տուգանվել, պետական մարմինը՝ հերթական ցուցանիշը գրանցել, բայց առողջությունը կորցրած մարդուն այդ ամենն այլևս ոչինչ չի վերադարձնի։