«Հայփոստ»-ի միլիարդները, չբացահայտված խախտումները և իշխանության կադրային արտոնությունները․ ո՞վ է պատասխան տալու

4,1 մլրդ դրամի խախտումներ, կարճված քրեական վարույթ, պետական բյուջեից միլիարդավոր դրամների հատկացումներ, Սարյան 22-ի գույքի փոխանցում ներդրումային ընկերությանը և պետական փոստային օպերատորի ղեկավարի ավելի քան 3,6 մլն դրամ ամսական աշխատավարձ։ «Հայփոստ»-ի շուրջ կուտակված այս փաստերը բացահայտում են մի համակարգ, որտեղ հանրային գումարների կառավարման վերաբերյալ հարցերը շատ են, իսկ պատասխանները՝ խիստ սահմանափակ։

2023 թվականին Պետական վերահսկողական ծառայությունը հայտարարեց, որ «Հայփոստ»-ում 2017–2021 թվականների գործունեության ուսումնասիրությամբ շուրջ 4,1 մլրդ դրամի խախտումներ է արձանագրել։ Նյութերն ուղարկվեցին Գլխավոր դատախազություն, նախաձեռնվեց քրեական վարույթ, սակայն 2024 թվականի նոյեմբերի 29-ին այն կարճվեց։ Մինչ օրս հրապարակված տեղեկությունները չեն բացահայտում, թե արձանագրված որ դրվագներն են ամբողջությամբ հերքվել, որքան գումար է վերադարձվել և ինչ պարտավորություններ են մնացել ընկերության վրա։

Իսկ ընկերությունը շարունակում է աշխատել պետական սեփականության ներքո, խոշոր գործարքներ կատարել և լրացուցիչ ֆինանսավորում ստանալ պետական բյուջեից։ Այս ամենի ֆոնին իշխանությունը հանրությանը չի ներկայացրել նախկին խախտումների ֆինանսական հետևանքների ամբողջական հաշվարկը։

4,1 մլրդ դրամի խախտումներ․ վարույթը կարճվեց, հաշվետվությունը՝ ոչ

ՊՎԾ-ի՝ 2023 թվականի մայիսի 17-ի պաշտոնական հաղորդագրության համաձայն՝ ուսումնասիրությունն ընդգրկել էր «Հայփոստ»-ի եկամուտներն ու ծախսերը, դեբիտորական պարտքերը, գույքի օգտագործումը, վարձակալությունները, շինարարական աշխատանքներն ու գնումները։ Ծառայությունը հայտնել էր, որ ընկերությունը 2017–2019 թվականներին շահույթով էր աշխատել, իսկ 2020–2021 թվականներին արդեն ֆինանսական վնասներ էր արձանագրել։

Ուսումնասիրության ընթացքում բացահայտված դրվագների ցանկը տպավորիչ էր։ Ընկերությունը մոտ 1,7 մլն դոլարով գնել էր Riposte ծրագրային համակարգ, որը, ըստ ՊՎԾ-ի, այդպես էլ չէր օգտագործվել։ Դրա մաշվածության համար հաշվարկվել էր շուրջ 410 մլն դրամ, իսկ հավատարմագրային կառավարչին վճարվել էր ևս 446 մլն դրամ փոխհատուցում։ ՊՎԾ-ն այս գործարքի ընդհանուր վնասը գնահատել էր մոտ 1,4 մլրդ դրամ։

Պետական բյուջեի նկատմամբ չկատարված պարտավորությունների մասով արձանագրվել էր շուրջ 724 մլն դրամ՝ չվճարված շահութաբաժիններ և դրանց տույժեր։ ԱՄՆ-ում գրանցված դուստր ընկերությանը՝ «Հայփոստ Յու Էս Էյ Քորփ»-ին, նամականիշներ մատակարարելու դիմաց առաջացել էր շուրջ 758 մլն դրամ դեբիտորական պարտք։ Շահույթի պակաս հաշվարկման հետևանքով բյուջե չէր վճարվել ևս 55 մլն դրամ շահութահարկ։

ՊՎԾ-ն արձանագրել էր նաև վարձակալության պայմանագրերի հետևանքով առնվազն 82 մլն դրամ չստացված եկամուտ և շուրջ 125 մլն դրամ վնաս, շինարարական աշխատանքներում՝ մոտ 25 մլն դրամի խախտումներ, «Phoenix» ծրագրի սխալի հետևանքով աշխատակիցներից պահված շուրջ 24 մլն դրամ, առանց հիմնավորող փաստաթղթերի ծախսագրված 17 մլն դրամ և արտերկրում անհիմն բացակայած աշխատակիցներին վճարված աշխատավարձերի հետ կապված մոտ 15 մլն դրամի խախտում։ Եվս շուրջ 448 մլն դրամի խախտումներ վերաբերել էին դուստր ընկերությանը տրամադրված փոխառություններին, աշխատանքից ազատման հետ կապված տույժերին և այլ ծախսերի։

Պաշտոնական հաղորդագրության համաձայն՝ ընկերության գործադիր տնօրենը ակտիվների նվազման պայմաններում մեկ տարվա ընթացքում ստացել էր շուրջ 39 մլն դրամ պարգևավճար և 16 մլն դրամ՝ աշխատանքից ազատման հատուցում։ Դա այն դեպքում, երբ նրա աշխատանքային պայմանագրով նախատեսված էր ընկերության զուտ ակտիվների նվազումը կանխելու պարտավորություն։

2026 թվականի հոկտեմբերի 22-ին Factor.am-ը հրապարակեց Քննչական կոմիտեի և ՊՎԾ-ի պատասխանները։ ՔԿ-ն հայտնել էր, որ որոշ դրվագներ նախաքննությամբ հերքվել են, իսկ որոշներով որոշում է կայացվել քրեական հետապնդում չիրականացնելու մասին։ Սակայն կոնկրետ դրվագները չեն հրապարակվել։ ՊՎԾ-ն հայտնել էր գումարների մի մասի վերադարձի և որոշ պահանջներով դատական գործընթացների մասին, բայց չէր ներկայացրել վերականգնված գումարի ամբողջական չափը։

Ամենահետաքրքիր հանգամանքն այն է, որ ՊՎԾ-ն չի բողոքարկել քրեական վարույթը կարճելու որոշումը։ Այդպիսով, հանրային վերահսկողության համար ամենակարևոր հարցերը մնացել են առանց ամբողջական պատասխանի։ Որոշ դրվագների հերքումը չի բացահայտում մյուս դրվագների ճակատագիրը, իսկ գումարների մի մասի վերադարձի մասին տեղեկությունը չի փոխարինում հաշվետվությանը՝ որքան է վերադարձվել, ինչն է դեռ պահանջվում և ինչն է վերջնականապես դուրս մնացել վերականգնման հնարավորությունից։

Պետության փողերը՝ պարտքի, վարկի և կապիտալի համալրման արանքում

«Հայփոստ»-ի ֆինանսական վիճակի մասին խոսելիս հնարավոր չէ շրջանցել պետական աջակցության ծավալը։

2024 թվականին կառավարությունը շուրջ 1,95 մլրդ դրամով համալրել է ընկերության կանոնադրական կապիտալը։ 2025 թվականին տրամադրվել է ևս 866,5 մլն դրամի բյուջետային վարկ՝ տարեկան 7,66% տոկոսադրույքով, շահութահարկի պարտավորությունները մարելու համար։ Նախարարությունը Factor.am-ին հայտնել էր, որ վարկով նախատեսված գումարն ամբողջությամբ վճարվել է պետական բյուջե 2025 թվականի վերջին։

Երկու հատկացումների ընդհանուր գումարը մոտ 2,82 մլրդ դրամ է։ Կապիտալի համալրումն ու վարկը տարբեր ֆինանսական գործիքներ են, բայց երկուսն էլ պահանջում են հրապարակային հաշվետվություն։ Պետությունը պետք է բացատրի՝ ինչու էր անհրաժեշտ ընկերության կապիտալի համալրումը, ինչ արդյունք է տվել այդ ներդրումը և ինչու հարկային պարտավորությունները մարելու համար պահանջվել է լրացուցիչ վարկ։

Հատկապես ուշագրավ է, որ 2025 թվականին «Հայփոստ»-ի համախմբված ֆինանսական հաշվետվություններով արձանագրվել է 523,2 մլն դրամ վնաս։ Մաշվածության, ամորտիզացիայի և արժեզրկման ծախսերը կազմել են շուրջ 932,6 մլն դրամ։ Ընկերության հասույթն ու համախառն շահույթը նվազել են, իսկ գործառնական գործունեությունը շարունակել է բացասական արդյունք տալ։

«Հայփոստ»-ի ղեկավարությունը հետագայում ներկայացրել է այլ շեշտադրում՝ պնդելով, որ 2025 թվականի EBITDA-ն դրական է եղել, իսկ մոտ 500 մլն դրամի բացասական արդյունքը պայմանավորված է ամորտիզացիոն մասհանումներով։ Սակայն դրական EBITDA-ն չի վերացնում վնասի, եկամուտների նվազման և վարկային պարտավորությունների աճի մասին հարցերը։ Ընկերության ֆինանսական վիճակը պետք է գնահատել ամբողջական հաշվետվությամբ, դրամական հոսքերով ու պարտավորությունների շարժով։

«Հայփոստ»-ի տնօրենը՝ ավելի քան 3,6 մլն դրամ աշխատավարձով

«Հայփոստ»-ի կառավարման վերաբերյալ հարցերն ավելի մտահոգիչ են դառնում, երբ համադրում ենք ընկերության ֆինանսական արդյունքներն ու ղեկավարների վարձատրությունը։

«Ազատություն»-ը 2026 թվականի հուլիսի 31-ի հրապարակման մեջ հայտնել է, որ «Քաղաքացիական պայմանագիր» խմբակցության ղեկավար Հայկ Կոնջորյանի կինը՝ Շուշան Ալեքսանյանը, 2024 թվականի նոյեմբերին նշանակվել է «Հայփոստ»-ի գլխավոր գործադիր տնօրեն։ Ըստ Կոռուպցիայի կանխարգելման հանձնաժողով ներկայացված նրա հայտարարագրի՝ տարեկան աշխատավարձը գերազանցում է 118 հազար դոլարը, ինչը համարժեք է ամսական ավելի քան 3,6 մլն դրամի։

«Ազատությունը» գրավոր դիմել էր «Հայփոստ»-ին և Բարձր տեխնոլոգիական արդյունաբերության նախարարությանը՝ տնօրենի նշանակման մրցույթի արձանագրությունները, մասնակիցների տվյալները և դիտորդ խորհրդի կազմը ստանալու համար։ Սակայն այդ հարցերին պատասխան չէր ստացել։ Ընկերությունը դիտորդ խորհրդի անդամների վերաբերյալ տեղեկությունները համարել էր անձնական տվյալներ, իսկ նախարարությունը հրաժարվել էր տրամադրել բաժնետերերի ժողովի որոշումների արձանագրությունները՝ դրանք առևտրային գաղտնիք համարելով։

Նախարարությունը նաև հայտնել էր, որ «Հայփոստ»-ի գլխավոր գործադիր տնօրենի աշխատավարձի ձևավորման առանձին բանաձև, չափորոշիչներ կամ հատուկ սկզբունքներ գոյություն չունեն։ Միաժամանակ, նույն նախարարությունը հրաժարվել էր տրամադրել վերջին վեց տարիների տնօրենի աշխատավարձի և դրա փոփոխության վերաբերյալ տեղեկությունները։

Այստեղ արդեն կառավարման թափանցիկության ուղիղ խնդիր պետք է արձանագրենք։ Պետական ընկերության ղեկավարի նշանակման մրցույթի ընթացքը, աշխատավարձի սահմանման հիմքերը և պետական սեփականության կառավարման որոշումները հանրային վերահսկողության ենթակա հարցեր են։ Պետական մարմինները իրավունք չունեն հրաժարվել այդ փաստաթղթերը ներկայացնելուց։

«Ազատության» տվյալներով՝ Շուշան Ալեքսանյանի տեղակալներն են Արման Աբրահամյանն ու Արտակ Ղուլյանը, սակայն նրանց վարձատրության վերաբերյալ տեղեկությունները ևս հասանելի չեն եղել։ Միաժամանակ, «Հայփոստ»-ի 2025 թվականի ֆինանսական հաշվետվությունից երևում է, որ հիմնական ղեկավար անձնակազմի աշխատավարձային ֆոնդը 2024 թվականի 176,7 մլն դրամից 2025 թվականին հասել է 227,2 մլն դրամի՝ աճելով ավելի քան 28 տոկոսով։

Նույն հաշվետվության համաձայն՝ ընկերության հասույթը նվազել է մոտ 7 տոկոսով՝ 9,8 մլրդ դրամից հասնելով 9,1 մլրդ դրամի։ Համախառն շահույթը 1,475 մլրդ դրամից նվազել է մինչև 1,027 մլրդ դրամ։ Ընկերության վճարած հարկերը 2025 թվականին կազմել են 3,4 մլրդ դրամ՝ նախորդ տարվա համեմատ ավելի քան 300 մլն դրամով պակաս։

Վարկային պարտավորությունները ևս աճել են։ 2024 թվականի 58 մլն դրամի համեմատ 2025 թվականին դրանք հասել են 396 մլն դրամի՝ մոտ վեց անգամ ավելի։ Այդ գումարից 200 մլն դրամը բանկային վարկեր են, իսկ 196 մլն դրամը՝ ֆինանսական վարձակալության պարտավորություններ։

Այս թվերը պահանջում են պարզաբանում։ Ընկերության եկամուտները նվազում են, վարկային պարտավորություններն աճում, իսկ ղեկավար անձնակազմի աշխատավարձային ֆոնդը ավելանում է։ Ի՞նչ արդյունքների հիման վրա է բարձրացվել վարձատրությունը, ի՞նչ չափանիշներով է գնահատվում տնօրենի աշխատանքը, և ինչո՞ւ են այդ չափանիշները մնում փակ։

Ընկերության ղեկավարությունը պնդել է, որ 2025 թվականի EBITDA-ն՝ մինչև տոկոսները, հարկերը, մաշվածությունն ու ամորտիզացիան հաշվարկվող արդյունքը, դրական է եղել, իսկ վնասի վրա էական ազդեցություն են ունեցել մաշվածության և ամորտիզացիայի ծախսերը։ Շուշան Ալեքսանյանը նաև հայտարարել է, որ իր պաշտոնավարման ընթացքում ընկերությունը շուրջ մեկ միլիարդ դրամ շահաբաժին է վճարել, և իր նշանակման պահից անցած ժամանակահատվածը բավարար չէ նախկինում կուտակված խնդիրները իրեն վերագրելու համար։

Այս բացատրությունները պետք է դիտարկել ամբողջական ֆինանսական հաշվետվության հետ միասին։ Ամորտիզացիան իսկապես դրամական անմիջական ծախս չէ, բայց դա չի վերացնում հասույթի ու համախառն շահույթի նվազումը, վարկային պարտավորությունների աճը կամ գործառնական գործունեության բացասական արդյունքը։ Պետական ընկերության ղեկավարի աշխատանքի գնահատականը պետք է հիմնվի չափելի արդյունքների վրա։ Իսկ դրանք հանրությանը հասանելի պետք է լինեն։

Սարյան 22-ի շենքը՝ պետական գույք, որի դիմաց բաժնեմասն աստիճանաբար վաճառվում է

«Հայփոստ»-ի ֆինանսական պատմության մյուս խոշոր հանգույցը Սարյան 22 հասցեի փոստային շենքի ներդրումն է «Համաշխարհային առևտրի կենտրոն Երևան» ՓԲԸ-ում (World Trade Company)։

2023 թվականի սեպտեմբերի 7-ին կառավարությունը N 1529-Ա որոշմամբ հավանություն է տվել «Ռենշին» ՍՊԸ-ի ներկայացրած՝ Համաշխարհային առևտրի կենտրոն կառուցելու ծրագրին։ Ըստ որոշման՝ նոր ընկերության կանոնադրական կապիտալը կազմել է 21,89852 մլրդ դրամ։ «Ռենշին»-ը պետք է ներդներ 10,94926 մլրդ դրամ, Հայաստանի Հանրապետությունը՝ 4,16126 մլրդ դրամ գնահատված անշարժ գույք, իսկ «Հայփոստ»-ը՝ 6,788 մլրդ դրամ գնահատված գույք։

Կառավարության հաստատած պայմաններով՝ ներդրողը պետք է հինգ տարվա ընթացքում գնի «Հայփոստի» բաժնետոմսերը՝ ընկերության հիմնադրման պահին սահմանված անվանական գնով։ Վաճառքը նախատեսվել է հինգ փուլով՝ յուրաքանչյուր փուլում 1,3576 միլիարդ դրամի բաժնետոմսերի օտարմամբ։ Հինգ փուլի ընդհանուր գումարը ճիշտ համընկնում է «Հայփոստի» ներդրած գույքի՝ 6,788 միլիարդ դրամ գնահատված արժեքին։ Ըստ Factor.am-ի՝ բաժնետոմսերի գինը նախապես ամրագրվել է՝ առանց շուկայական արժեքի փոփոխության կամ գնաճի հիմքով վերագնահատման մեխանիզմի։

2025 թվականին իրականացվել է առաջին փուլի գործարքը։ Factor.am-ի ներկայացրած ֆինանսական հաշվետվության տվյալներով՝ «Հայփոստ»-ը բաժնետոմսերի վաճառքից ստացել է 1,3576 մլրդ դրամ, իսկ WTC Երևանում նրա բաժնեմասը 30,997529%-ից նվազել է մինչև 24,798023%։

Այսինքն՝ պետական ընկերությունը սկսել է օտարել իր բաժնեմասը նախապես սահմանված գնով։ Եթե կառուցապատման ընթացքում գույքի կամ ընկերության տնտեսական արժեքն աճի, նախապես ամրագրված գինը կարող է «Հայփոստին» զրկել այդ աճից օգտվելու հնարավորությունից։ Սա իրական տնտեսական ռիսկ է, որի չափը պարզելու համար անհրաժեշտ է հրապարակել գույքի գնահատման հաշվետվությունները, բաժնետերերի համաձայնագիրը և ծրագրի ֆինանսական հաշվարկները։

Հատկանշական է, որ Սարյան 22-ի գույքը «Համաշխարհային առևտրի կենտրոն Երևան» ՓԲԸ-ի կապիտալում ներդնելու հետևանքով «Հայփոստի» համար լրացուցիչ ֆինանսական բեռ է առաջացել։ 2024 թվականին կառավարությունը պետական բյուջեից 1 միլիարդ 951,4 միլիոն դրամ է հատկացրել ընկերության կանոնադրական կապիտալը համալրելու համար։

CivilNet-ի ուսումնասիրության համաձայն՝ գործարքի շրջանակում «Հայփոստը» պետք է վճարեր շուրջ 819,9 միլիոն դրամ՝ հողամասի կադաստրային արժեքի դիմաց, և մոտ 1,131 միլիարդ դրամ՝ ավելացված արժեքի հարկ։ Ընկերությունը, ըստ կառավարության որոշման հիմնավորման՝ միջոցների պակասի պատճառով, չէր կարողացել այդ պարտավորությունները ժամանակին ու ամբողջությամբ կատարել։

Խնդիրը միայն այս հատկացմամբ չի ավարտվել։ 2025 թվականի ապրիլի 17-ի N 445-Ն որոշմամբ կառավարությունը «Հայփոստին» տրամադրել է ևս 866,493,700 դրամի բյուջետային վարկ՝ տարեկան 7,66 տոկոս տոկոսադրույքով, շահութահարկի պարտավորությունները մարելու համար։ Factor.am-ի ուսումնասիրության համաձայն՝ այդ պարտավորության մեջ ներառվել է նաև Սարյան 22-ի գույքը Համաշխարհային առևտրի կենտրոնի կապիտալում ներդնելու հետևանքով հաշվարկված շուրջ 866,5 միլիոն դրամ շահութահարկը։

Այս փաստերը կոնկրետ հարցեր են առաջացնում։ Ինչո՞ւ պետական ընկերությունը, միլիարդավոր դրամ գնահատված գույքը ներդնելով խոշոր կառուցապատման ծրագրում, չի ունեցել դրա հետ կապված պարտավորությունները սեփական միջոցներով կատարելու բավարար հնարավորություն։ Ինչպե՞ս է հաշվարկվել գործարքի տնտեսական օգուտը, և ինչո՞ւ են դրա ֆինանսական հետևանքները փակվել պետական բյուջեից կապիտալի համալրման ու տոկոսով վերադարձվող վարկի միջոցով։ Կառավարությունը պետք է հրապարակի համապատասխան ֆինանսական հաշվարկները և հիմնավորի, թե այս գործարքից ինչ օգուտ է ստացել ու ակնկալում ստանալ պետությունը։

Ո՞վ է պատասխան տալու

Այսպիսով՝ ՊՎԾ-ն «Հայփոստ»-ում արձանագրել է 4,1 միլիարդ դրամի խախտումներ, սակայն քրեական վարույթը կարճվել է, իսկ հանրությունը մինչ օրս ամբողջական հաշվետվություն չունի՝ որքան գումար է վերադարձվել և ինչի համար է որևէ մեկը պատասխան տվել։ ՊՎԾ-ն նույնիսկ չի բողոքարկել վարույթը կարճելու որոշումը։

Փոխարենը՝ պետությունը «Հայփոստին» նոր աջակցություն է տրամադրել՝ շուրջ 2,82 միլիարդ դրամի չափով։ Ընկերության եկամուտները նվազել են, վարկային պարտավորություններն աճել, իսկ ղեկավար կազմի աշխատավարձային ֆոնդը մեկ տարում ավելացել է ավելի քան 28 տոկոսով։ Տնօրենի նշանակման մրցույթի արձանագրություններն ու աշխատավարձի սահմանման չափանիշները հանրությանը չեն ներկայացվում։

Ահա պետական կառավարման պատկերը՝ միլիարդների խախտումներ, նոր հատկացումներ և փակ փաստաթղթեր։ Իշխանությունը պարտավոր է հրապարակել խախտումների հետևանքների ամբողջական հաշվարկը, բացատրել Սարյան 22-ի գույքի գործարքի պայմանները և պատասխանել գլխավոր հարցին՝ ո՞վ է պատասխանատու պետական փողերի ու գույքի կառավարման այս արդյունքների համար։