Միլիարդներ՝ առանց մրցույթի. ինչո՞ւ ռազմավարական նշանակության ճանապարհի գնումները հարցեր են առաջացնում
Ռազմավարական մայրուղի՝ պատերազմից հետո
2020 թվականի 44-օրյա պատերազմից հետո Հայաստանի տրանսպորտային անվտանգությունը դարձավ պետական քաղաքականության առաջնահերթ ուղղություններից մեկը։ Գորիս–Կապան ավտոճանապարհի մի հատվածը հայտնվեց նոր սահմանների անմիջական հարևանությամբ, իսկ դրա առանձին հատվածներն անցնում էին վիճարկվող տարածքներով։ Այս պայմաններում Տաթև–Աղվանի–Կապան այլընտրանքային ճանապարհի կառուցումը ձեռք բերեց ռազմավարական նշանակություն՝ ապահովելով Սյունիքի մարզի անվտանգ հաղորդակցությունը Հայաստանի մնացած տարածքի, ինչպես նաև Իրանի հետ։
Սակայն Hetq.am-ի 2021 թվականի հետաքննությունը ցույց է տալիս, որ ճանապարհի հրատապ կառուցման անհրաժեշտությանը զուգահեռ հարցեր են առաջանում պետական պայմանագրերի բաշխման գործընթացի թափանցիկության վերաբերյալ։
Բաց մրցույթով ընտրվել է միայն մեկ կապալառու
Hetq.am-ի հրապարակման համաձայն՝ 43 կիլոմետր երկարությամբ ճանապարհահատվածի վերակառուցման աշխատանքները բաժանվել են երեք ընկերությունների միջև։
Builder Construction ընկերությունը շուրջ 623 միլիոն դրամի պայմանագիր է ստացել բաց մրցույթի արդյունքներով։ Ընկերության սեփականատերը գործարար Ղուկաս Գրիգորյանն է, որի բիզնես կառույցները նախկինում ևս մասնակցել են խոշոր ենթակառուցվածքային ծրագրերի իրականացմանը։
Բաց մրցույթի անցկացումն ինքնին համապատասխանում է պետական գնումների ընդունված գործելակերպին և ձևական առումով առարկությունների տեղիք չի տալիս։
Գրեթե երեք միլիարդ դրամ՝ առանց մրցակցային ընթացակարգերի
Ճանապարհի երկրորդ հատվածի համար գնումն իրականացվել է բոլորովին այլ ընթացակարգով։
«Ոսմար» ՍՊԸ-ն 2 միլիարդ 786 միլիոն դրամի պայմանագիր է ստացել «մեկ անձից հրատապ գնման» ընթացակարգով, այսինքն՝ առանց բաց մրցույթի։
Ինչպես նշում է Hetq.am-ը, սա ընկերության պատմության մեջ պետական գնումների շրջանակում կնքված ամենախոշոր պայմանագիրն է։
Հրապարակումը ուշադրություն է հրավիրում նաև ընկերության սեփականատերերի կառուցվածքի վրա։ Ընկերության հիմնական բաժնետերը Գորիսի նախկին քաղաքապետ Նելսոն Ոսկանյանն է և նրա ընտանիքի անդամները։ Միաժամանակ հիշեցվում է, որ Նելսոն Ոսկանյանը նախկինում դատապարտվել է պաշտոնեական լիազորությունները չարաշահելու վերաբերյալ քրեական գործով՝ քաղաքապետի պաշտոնը զբաղեցնելու ժամանակահատվածում։
Ընկերության սեփականատիրոջ դատվածության փաստն ինքնին չի նշանակում, որ պայմանագրի կնքման ընթացքում օրենք է խախտվել։ Սակայն նման խոշոր գումարի բաշխումն առանց մրցակցային ընթացակարգի օբյեկտիվորեն լրացուցիչ հարցեր է առաջացնում կապալառուի ընտրության չափանիշների վերաբերյալ։
Եվս մեկ միլիարդ՝ կրկին առանց մրցույթի
Ճանապարհի երրորդ՝ 1 միլիարդ 220 միլիոն դրամ արժողությամբ հատվածի շինարարությունը վստահվել է «Քարավան» ՍՊԸ-ին՝ կրկին մեկ անձից գնման ընթացակարգով։
Hetq.am-ի տվյալներով՝ ընկերությունը Հայաստանում պետական մրցույթներին մասնակցելու համեմատաբար սահմանափակ փորձ ուներ, թեև ակտիվ գործունեություն էր ծավալել Արցախի ճանապարհաշինության ոլորտում։ Հրապարակման մեջ նշվում է նաև ընկերության սեփականատիրոջ ենթադրյալ սերտ կապերի մասին Արցախի այն ժամանակվա ղեկավարության հետ։
Այսպիսով, գրեթե 4 միլիարդ դրամ ընդհանուր արժեքով երկու խոշորագույն պայմանագրեր կնքվել են առանց բաց մրցութային ընթացակարգերի։
Հանրային հարցերի ևս մեկ առիթ
Hetq.am-ի հետաքննությունը ուշադրություն է հրավիրում նաև կառավարության մեկ այլ նախաձեռնության վրա։
2021 թվականի հուլիսին ներկայացվել էր փոփոխությունների նախագիծ, որով նախատեսվում էր կրճատել մեկ անձից կատարված գնումների վերաբերյալ հրապարակվող տեղեկատվության ծավալը։ Մասնավորապես, առաջարկվում էր հանրային հասանելիությունից հանել նման գնումների իրականացման հիմքերը, պայմանագրի առարկան և պայմանագրի ամբողջական տեքստը։
Ինչպես նշում են պետական ֆինանսների ոլորտի մասնագետները, նման նախաձեռնությունները անխուսափելիորեն հանրային քննարկումների տեղիք են տալիս, քանի որ պետական ծախսերի թափանցիկությունը հասարակական վերահսկողության կարևորագույն գործիքներից մեկն է։
Տաթև–Աղվանի–Կապան ճանապարհի կառուցումն իսկապես կենսական նշանակություն ուներ երկրի տրանսպորտային անվտանգության ապահովման համար։ Սակայն հենց ռազմավարական նշանակության ծրագրերն են պահանջում առավելագույն բացություն և հաշվետվողականություն։
Երբ գրեթե 4 միլիարդ դրամ բաշխվում է առանց բաց մրցույթների, իսկ պայմանագրերի շահառուների թվում հայտնվում են նախկին պաշտոնյաների և ազդեցիկ գործարարների հետ կապվող ընկերություններ, օրինաչափորեն հարցեր են առաջանում գնումների ընթացակարգերի թափանցիկության և հասարակական վերահսկողության արդյունավետության վերաբերյալ։
Այս հարցերն ինքնին չեն նշանակում, որ խախտումներ են արձանագրվել։ Սակայն, ինչպես ցույց է տալիս Hetq.am-ի հետաքննությունը, դրանք արժանի են պետական մարմինների կողմից սպառիչ և համոզիչ պարզաբանումների։