«Ամուլսարը սար է մնալու» խոստումից մինչև հանքի շահագործման մեկնարկ․ բնապահպանական նախազգուշացումներ, վիճահարույց որոշումներ և պետության համար 150 միլիոն դոլարի ռիսկ
2026 թվականի հոկտեմբերի 10-ին Հայաստանում պաշտոնապես հայտարարվեց Ամուլսարի ոսկու հանքավայրի շահագործման մեկնարկի մասին։ Արարողությանը մասնակցեց Նիկոլ Փաշինյանը, որը նախագիծը ներկայացրեց որպես աշխատատեղերի, հարկային մուտքերի և հարակից համայնքների զարգացման աղբյուր։ Սակայն հանդիսավոր մեկնարկի հետևում տասնամյա պատմություն է՝ բողոքի ակցիաներով, փորձագիտական նախազգուշացումներով և որոշումներով, որոնց հետևանքները դեռ պետք է գնահատվեն։
2018 թվականին Փաշինյանը իշխանության եկավ զանգվածային բողոքի ցույցերի ալիքի վրա, իսկ «Ամուլսարը սար է մնալու» կարգախոսը դարձավ նախագծի դեմ հասարակական դիմադրության խորհրդանիշներից մեկը։ Այժմ այն կառավարությունը, որը քաղաքական աջակցություն էր ստացել նաև քաղաքացիների ձայնը հաշվի առնելու խոստումների շնորհիվ, հանքի շահագործման համար պայմաններ է ապահովել։ Խնդիրը միայն այն չէ, թե որքան ոսկի կարդյունահանվի։ Կարևոր է նաև հասկանալ՝ որքանո՞վ են հիմնավորված բնապահպանական անվտանգության երաշխիքները, և ո՞վ է վճարելու դրա գինը, եթե պաշտպանական միջոցները բավարար չլինեն։
Ժամանակագրություն․ բնապահպանական հակամարտությունից մինչև հանքի շահագործում
2014–2016 թվականներ․ լիցենզիայի տրամադրում և շինարարության մեկնարկ։ 2014 թվականին նախագիծը ստացավ հանքարդյունահանման լիցենզիա։ 2016 թվականին Lydian ընկերությունը ներկայացրեց շրջակա միջավայրի և սոցիալական ազդեցության գնահատման թարմացված տարբերակը, որից հետո վերանայվեցին նաև թույլտվությունների փաստաթղթերը։ Նույն թվականի հոկտեմբերին ընկերությունը հայտարարեց շինարարության մեկնարկի մասին։ Հետագայում բնապահպանական սկզբնական տվյալների և գնահատականների լիարժեքությունը դարձավ մասնագետների ու բնապահպանական կազմակերպությունների լուրջ քննադատության առարկան։
2017 թվական․ փորձագիտական առաջին լայնածավալ նախազգուշացումները։ Անկախ մասնագետները սկսեցին հրապարակել վերլուծություններ՝ ուշադրություն հրավիրելով թթվային դրենաժի, լեռնային ապարներից մետաղների հնարավոր տարալվացման և ջրային պաշարների համար առաջացող վտանգների վրա։ Հարցեր ծագեցին նաև այն մասին, թե արդյոք ընկերության նախատեսած պաշտպանական միջոցները համապատասխանում են Ամուլսարի երկրաբանական առանձնահատկություններին։
2018 թվական․ շրջափակում և քաղաքական հակամարտություն։ Զանգվածային բողոքի ակցիաներից և դեպի հանքավայր տանող ճանապարհների արգելափակումից հետո շինարարությունը փաստացի դադարեցվեց։ Նոյեմբերին Ջերմուկ խոշորացված համայնքի շուրջ 3 հազար բնակիչ մասնակցեցին նախագծի դեմ ուղղված ստորագրահավաքում։ Դեկտեմբերի 18-ին համայնքի ավագանին որոշում ընդունեց՝ նպատակ ունենալով զարգացնել բնապահպանական ուղղվածություն ունեցող տնտեսությունը և արգելել մետաղական հանքարդյունահանումն իր տարածքում։ Այդուհանդերձ, նախագիծը վերջնականապես չփակվեց, և դրա հետագա ճակատագիրը դարձավ քաղաքական ու իրավական հակամարտության առարկա։
2019 թվականի օգոստոս–սեպտեմբեր․ ELARD-ի փորձաքննություն և նախագծի քննարկումը շարունակելու որոշում։ Կառավարությունը ստացավ ELARD միջազգային փորձագիտական խմբի եզրակացությունը։ Պաշտոնական ներկայացման համաձայն՝ Ամուլսարի ստորերկրյա ջրերի և Ջերմուկի ջերմային աղբյուրների միջև անմիջական կապ չէր հայտնաբերվել, իսկ Արփա, Դարբ և Որոտան գետերի համար առաջացող ռիսկերը հնարավոր էր կառավարել՝ առաջարկված միջոցառումները պատշաճ իրականացնելու դեպքում։ Միաժամանակ սեպտեմբերին շրջակա միջավայրի նախարարը հայտնեց, որ մի շարք ուղղություններով սկզբնական տվյալները ճշգրիտ չեն եղել, և անհրաժեշտ են լրացուցիչ բնապահպանական ու իրավական ընթացակարգեր։ Այս հանգամանքները պահանջում էին ոչ միայն քաղաքական որոշում, այլև ստուգում՝ արդյո՞ք հայտնաբերված թերություններն իսկապես վերացվել են։
2023 թվական․ նախագիծը վերսկսելու համաձայնություն։ Փետրվարի 22-ին Հայաստանի կառավարությունը, Եվրասիական զարգացման բանկը և Lydian Armenia ընկերությունը ստորագրեցին եռակողմ հուշագիր՝ հանքավայրի շահագործման ծրագիրը վերսկսելու մասին։ Հասարակական կազմակերպությունները դեմ արտահայտվեցին՝ պնդելով, որ ջրային պաշարների համար առաջացող վտանգները և թթվային դրենաժի երկարաժամկետ հետևանքները բավարար չափով գնահատված չեն։
2025 թվականի փետրվարի 27 – մայիսի 4․ պետական երաշխիք և դատական վեճ։ Կառավարության թիվ 220-Ա որոշմամբ նախատեսվեց մինչև 150 միլիոն դոլարի բյուջետային երաշխիք՝ Lydian Armenia ընկերության կողմից վարկեր ներգրավելու համար։ Ապրիլի 28-ին հասարակական կազմակերպություններն ու քաղաքացիները հայց ներկայացրին Վարչական դատարան՝ պահանջելով չեղարկել այդ որոշումը։ Հայցվորները վիճարկում են դրա օրինականությունն ու ֆինանսական հիմնավորումների բավարար լինելը։
2026 թվականի հոկտեմբերի 10․ հանքի պաշտոնական գործարկում։ Նիկոլ Փաշինյանը մասնակցեց հանքի շահագործման մեկնարկին, ինչպես նաև ոսկու առաջին ստացման ու ձուլման արարողությանը։ Իշխանությունները նախագիծը ներկայացրին որպես երկրի և հարակից համայնքների տնտեսական զարգացման աղբյուր։ Սակայն հանքի գործարկումը չի վերացնում տարիների ընթացքում կուտակված փորձագիտական տարաձայնությունները, բողոքի ակցիաներն ու դատական վեճերը։
Մամուլն ահազանգում է
Ամուլսարի վերաբերյալ նախազգուշացումները հնչել են հանքի շահագործման մեկնարկից շատ ավելի վաղ։ Խոսքը միայն ակտիվիստների հրապարակումների մասին չէ․ հայկական լրատվամիջոցները տարիներ շարունակ անդրադարձել են անկախ մասնագետների՝ նախագծի բնապահպանական փաստաթղթերին ուղղված կոնկրետ դիտողություններին։
2018 թվականի հունիսին Hetq-ը հրապարակեց միջազգային մասնագետների՝ Անն Մեստի, Անդրե Սոբոլևսկու, Անդրեա Գերսոնի և Ռոջեր Սմարթի եզրակացությունները։ Փորձագետները մատնանշում էին թթվային դրենաժի գնահատման թերությունները, սկզբնական նմուշառման սահմանափակ ծավալը և աղտոտված արտահոսքերի ծավալների հնարավոր թերագնահատումը։
Նրանց գնահատմամբ՝ ծրագրի իրականացման դեպքում թթվային ջրերն ու աղտոտող նյութերը կարող էին ներթափանցել ստորերկրյա ջրեր, աղբյուրներ, Արփա, Դարբ և Որոտան գետեր, ինչպես նաև Կեչուտի ջրամբար։ Մասնագետները քննադատում էին նախատեսված պաշտպանական միջոցները և նախազգուշացնում, որ ազդեցությունը կարող է շարունակվել տասնամյակներ՝ հանքարդյունահանման ավարտից հետո։ (Hetq․ մասնագետների եզրակացությունը, Bronozian Consultants․ ջրամատակարարման ռիսկերը)։
2020 թվականի հունվարին Aravot-ը հրապարակեց Անն Մեստի վերլուծությունը՝ նվիրված Lydian-ի տեխնիկական հաշվետվությանը։ Փորձագետը քննադատում էր մի շարք հաշվարկների անբավարար թափանցիկությունը, թթվային դրենաժի առաջացման վերաբերյալ ենթադրությունները և ջրի վրա ազդեցության կանխատեսումների հիմնավորվածությունը։ Նրա մատնանշած հիմնական խնդիրն այն էր, որ չափազանց լավատեսական հաշվարկները կարող են հանգեցնել մաքրման և շրջակա միջավայրի պաշտպանության համար անհրաժեշտ ծախսերի թերագնահատմանը։ (Aravot, 2020 թ. հունվարի 13)։
2023 թվականի փետրվարին Transparency International Anticorruption Center-ը և մի շարք այլ հասարակական կազմակերպություններ դեմ արտահայտվեցին նախագծի վերսկսմանը։ Նրանք հայտարարեցին, որ կառավարությունը չի ապահովել շրջակա միջավայրի վրա ազդեցության լիարժեք վերագնահատում և բավարար չափով հաշվի չի առել նախկին փորձագիտական դիտողությունները։ (Transparency International Anticorruption Center, 2023 թ. փետրվարի 28)։
2026 թվականի հոկտեմբերի 11-ին Past.am-ը իր հրապարակմամբ կտրուկ քննադատեց Ամուլսարի ոսկու հանքավայրի շահագործման մեկնարկը՝ այն ներկայացնելով որպես իշխանությունների՝ նախկին խոստումներից հրաժարվելու խորհրդանիշ։ Հրապարակման հեղինակները հիշեցնում են «Ամուլսարը սար է մնալու» կարգախոսը և զգուշացնում բաց եղանակով հանքարդյունահանման հնարավոր բնապահպանական հետևանքների՝ թթվային դրենաժի, ծանր մետաղների տարալվացման, Արփայի ու Որոտանի ավազանների և Ջերմուկի ջրային պաշարների համար առաջացող վտանգների մասին։ Առանձնահատուկ ուշադրություն է դարձվում Lydian-ի բնապահպանական փաստաթղթերի վերաբերյալ դիտողություններին և ELARD միջազգային փորձագիտական խմբի եզրակացություններին։ Ըստ պարբերականի՝ հանքը շահագործելու որոշումը պահանջում է սկզբունքային հասարակական ու իրավական քննություն։ Հիմնական հարցն այն է, թե արդյոք իշխանությունները պատրաստ են ապահովել անկախ մշտադիտարկում և պատասխանատվություն ստանձնել բնության ու բնակչության համար հնարավոր հետևանքների դեպքում։
Այս նախազգուշացումների ընդհանուր իմաստը հստակ է․ Ամուլսարի բնապահպանական անվտանգությունը կախված չէ նրանից, թե իշխանություններն ու ներդրողը քանի անգամ նախագիծը կհայտարարեն միջազգային չափանիշներին համապատասխանող։ Այն կախված է հետազոտությունների որակից, պաշտպանական համակարգերի հուսալիությունից և երկար տարիների ընթացքում հետևանքները վերահսկելու կարողությունից։
Արմեն Սարգսյանը և Lydian-ի քաղաքական պատմությունը
Առանձին ուշադրության է արժանի նախկին նախագահ Արմեն Սարգսյանի և Ամուլսարի ծրագիրն առաջ մղող Lydian International ընկերության հարաբերությունների պատմությունը։
2013 թվականի մարտին Lydian International-ը հայտարարեց, որ Արմեն Սարգսյանն ընդգրկվել է ընկերության տնօրենների խորհրդում։ Նույն թվականի սեպտեմբերին ընկերությունը տեղեկացրեց նրա հեռանալու մասին՝ Հայաստանի՝ Մեծ Բրիտանիայում դեսպան նշանակվելու կապակցությամբ։ 2018 թվականին Սարգսյանն ընտրվեց Հայաստանի նախագահ, իսկ Ամուլսարի հարցը դարձավ երկրի ամենասուր հասարակական հակամարտություններից մեկը։ Հետագայում Սարգսյանը հայտարարել էր, որ տնօրենների խորհրդից հեռացել է մոտ հինգ տարի առաջ և նախագծում բաժնեմաս կամ շահույթ չի ունեցել։ ( Armenpress, 2018 թ. մայիսի 23)։
Ապագա նախագահի՝ Lydian-ի տնօրենների խորհրդում նախկինում ընդգրկված լինելը նախագծի քաղաքական պատմության կարևոր փաստ է, որը պահանջում է հստակ պատասխան այն հարցին, թե ինչպես են տարբեր փուլերում ձևավորվել ներդրողի և պետական կառույցների հարաբերությունները, և որքան թափանցիկ են եղել հանքավայրի ճակատագիրը որոշող որոշումները։
Ո՞վ է շահում, և ո՞վ է կրում ռիսկերը
Ծրագրի մեկնարկի կապակցությամբ հրապարակված տվյալների համաձայն՝ Lydian Armenia-ի 87,5%-ը պատկանում է միջազգային հանքարդյունաբերական United ընկերությանը, իսկ 12,5%-ը՝ Հայաստանի կառավարությանը։ Պետական բաժնեմասը հնարավորություն է տալիս օգտվելու ձեռնարկության գործունեությունից ստացվող տնտեսական օգուտներից, սակայն չի վերացնում ֆինանսական և բնապահպանական ռիսկերը։
Մինչև 150 միլիոն դոլարի երաշխիքը կարող է պետության համար ստեղծել նախագծի վարկերի հետ կապված պարտավորություններ։ Հետևաբար հասարակությունը պետք է տեղեկացված լինի երաշխիքի պայմանների, ապահովման պահանջների, դրա կատարման կարգի և վարկառուի պարտավորությունները չկատարելու հնարավոր հետևանքների մասին։
Կա նաև բնապահպանական կողմը։ Թթվային դրենաժ կարող է առաջանալ, երբ սուլֆիդային հանքանյութեր պարունակող ապարները շփվում են ջրի և թթվածնի հետ։ Այդ գործընթացը կարող է հանգեցնել թթվային արտահոսքերի առաջացման և մետաղների տարալվացման։
Ոսկու կույտային տարրալվացման ժամանակ, երբ օգտագործվում է ցիանիդ, առանձնապես կարևոր են ջրամեկուսացման հուսալիությունը, տեխնոլոգիական լուծույթների հավաքումը, արտահոսքերի վերահսկողությունը և ջրի արդյունավետ մաքրումը։ Արփայի, Որոտանի կամ Սևանի ավազանի ջրերի աղտոտման վերաբերյալ փորձագիտական նախազգուշացումները պահանջում են երկարաժամկետ և հանրային վերահսկողություն։
Կառավարությունը պարտավոր է պարբերաբար հրապարակել ջրի և հողի անկախ հետազոտությունների արդյունքները, պաշտպանական կառույցների վիճակի վերաբերյալ տվյալները, հարկերի ու ռոյալթիների մասին տեղեկությունները, ինչպես նաև հանքի փակումից հետո տարածքի վերականգնման ֆինանսական երաշխիքները։ Վերահսկողությունը պետք է ընդգրկի ոչ միայն հանքարդյունահանման ժամանակահատվածը, այլև դրան հաջորդող տարիները։
Վերջաբանի փոխարեն
Ամուլսարը միայն ոսկու, աշխատատեղերի ու ներդրումների մասին չէ։ Այն պետության հանրային շահը պաշտպանելու կարողությունների փորձությունն է, երբ մասնավոր ներդրողների տնտեսական շահերը բախվում են երկարաժամկետ բնապահպանական ռիսկերին։
Այս պահի դրությամբ Փաշինյանի կառավարությունը թափանցիկ ու հիմնավոր բացատրություններ չի ներկայացրել, թե ինչու տարիներ շարունակ բողոքի ակցիաների և լուրջ փորձագիտական առարկությունների պատճառ դարձած նախագիծը, ի վերջո, ստացավ կանաչ լույս և պետական ֆինանսական աջակցություն։
Այս դեպքում զարգացման ու միջազգային չափանիշների մասին հայտարարությունները բավարար չեն։ Անհրաժեշտ են բաց փաստաթղթեր, անկախ չափումներ և պատասխանատվության հստակ մեխանիզմ։